PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Wieś pod urokiem Orkana

W



Władysław Orkan przeszedł do historii literatury jako jeden z wybitniejszych twórców Młodej Polski, a do historii Polski jako działacz ludowy podhalańskiego ruchu regionalnego i Związku Podhalan (przez wiele lat był jego przewodniczącym). „Pieśniarz krainy kęp i wiecznej nędzy” szerzył idee regionalizmu, popularyzując i rozwijając koncepcje Stanisława Witkiewicza – jednego z propagatorów stylu narodowego w sztuce.

Buntownik z Poręby Wielkiej
„Władysław Orkan, który z biedy wsiowej wyrósł, cierpliwie i ofiarnie ją znosił, a przez bezprzykładną pracę i poświęcenie dla ulżenia doli chłopskiej, doszedł do szczytów sławy”– pisano w „Przysposobieniu Rolniczym” nr 17 z 1934 r. Urodził się w Porębie Wielkiej pod Limanową, w Gorcach. Nieustanne obcowanie z naturą, życie wśród hal, lasów i pastwisk kształtowało jego wrażliwość, miłość i przywiązanie do ziemi, nędznej, lecz pięknej, bo własnej. Pisał o niej: „Szara kraino jałowców i polan!/ Bardzo mi droga sercu od kołyski!/ Przed żadną siłą nie uginam kolan /Lecz Tobie jestem pokorny i niski./ I tak się korzę przed Twoim ubóstwem,/ Jak dziady moje przed pogańskim bóstwem”.

Szczególną rolę w życiu „piewcy gorczańskiej ziemi” odegrała matka – Katarzyna Smreczyńska. Pisał o niej: „Wszystko, co mam, zawdzięczam w pierwszym rzędzie matce, którą uważam za istotę genialną. Jestem ino dalszym ciągiem jej, ale in minus”. Dzięki jej determinacji, poświęceniu i mądrości życiowej Orkan uczył się w szkole przyklasztornej, a potem w gimnazjum w Krakowie. Młody buntownik z Poręby Wielkiej, chodzący często w połatanych butach, przybrał pseudonim literacki – Orkan (jego prawdziwe nazwisko brzmiało Szmaciarz, gdy miał 23 lata rodzina zmieniła je na Smreczyński). Tak podpisywał pierwsze publikowane teksty, gdyż prawo austriackie zabraniało uczniom gimnazjalnym umieszczania utworów w czasopismach.

Na rok przed maturą przerwał naukę z zamiarem, niezrealizowanym zresztą, zdawania egzaminu dojrzałości jako ekstern. Powrócił do rodzinnej wsi i zaczął pisać. Współpraca z ruchem ludowym w Galicji i wnikliwa obserwacja życia wiejskiego (od wewnątrz, z pozycji mieszkańca wsi) znalazła odzwierciedlenie w jego utworach literackich (m.in. „W roztokach”, „Komornicy”, „Franek Rakoczy”) i publicystycznych. Szczególnie ważnym dokumentem do badań socjologii wsi są „Listy ze wsi” i „Wskazania” związane z podhalańskim ruchem regionalnym, któremu patronował od początków jego narodzin.

Pomnik w Nowym Targu
W niedzielę 8 lipca1934 r. na nowotarskim rynku zgromadziły się tłumy, „zwarte zastępy młodego Podhala”, gazdowie i gaździny, przedstawiciele władz, matka poety. Przyjechali licznie do Nowego Targu, „by się skrzepić tą nazwaną siłą, która z dzieł Orkanowych bije” – pisano w „Przysposobieniu Rolniczym” w 1934 r. (nr 17). „ A musi to być siła osobliwa, skoro nie tylko cała Góralszczyzna, ale cała wieś młoda pozostaje pod jej urokiem. (...) Młodzież (... ) czuje i otwarcie stwierdza, że Orkan jest jej najbliższy (...) dobrze rozumie dążenia Rakoczego – Orkana, marzenia Kostki Napierskiego, wczytuje się w »Listy ze wsi«, przyswaja sobie »Wskazania«, by według nich postępować w życiu i codziennej pracy”.

W hołdzie twórcy postawiono pomnik ufundowany przez Związek Podhalan ze Stanów Zjednoczonych, „którzy skupili się w swej organizacji, pielęgnując gwarę, rodzimy strój, muzykę i taniec. Nie zmarnieli. W dzisiejszym młynie materializmu, w twardym zmaganiu się o byt, idee Orkana wynieśli ponad wszystko”. Podczas uroczystości „padają słowa o szanowaniu wielkiej tradycji, gwary, stroju i całej rodzimej kultury góralskiej, której wiernym stróżem i orędownikiem był Władysław Orkan”.

Wiejski Uniwersytet orkanowy
Wieś Gać położona koło Przeworska posiadała bogate tradycje ruchów ludowych sięgające XIX w. Działała tu Spółkowa Kasa Oszczędności i Pożyczek, teatr włościański, biblioteka, Dom Ludowy, Koło Młodzieży Wiejskiej. Nic więc dziwnego, że właśnie tutaj w 1932 r. powstał jeden z prężniej działających uniwersytetów ludowych, noszący imię Orkana. Kierował nim inż. Ignacy Solarz, znany już wówczas działacz ludowy i oświatowy, poprzednio organizator pierwszego Uniwersytetu Ludowego w Szycach. Uniwersytet prowadził szeroko pojętą działalność oświatowo-wychowawczą, tak wówczas potrzebną młodzieży polskiej wsi. Do 1939 r. odbyło się tu 14 kursów, w których uczestniczyło 542 dziewcząt i chłopców.

„Tegoroczny czteromiesięczny kurs zimowy męski rozpocznie się 4 listopada. Na kurs przyjęci będą ochotnicy, którzy ukończyli już przynajmniej 18 rok życia i pragną dalszego rozwoju duchowego. Powinni przesłać (...) zgłoszenie wraz z krótkim życiorysem, poleceniem związku młodzieży i zobowiązaniem ojca lub organizacji do regularnego uiszczania opłat za kurs, a równocześnie prześlą 15 zł zaliczki. Opłaty wynoszą miesięcznie: 15 zł za wykłady i mieszkanie z opałem i światłem, a 25 zł za wyżywienie – i muszą być wpłacane każdego miesiąca z góry. Pomocy pieniężnej jadącym na kurs powinni udzielić miejscowe organizacje społeczne, a zwłaszcza zrzeszenia młodzieży wiejskiej” (PR 1935, nr 20).

Źródło: "Farmer" 20/2006

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.81.71.68
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!