Zanieczyszczenie środowiska glebowego metalami ciężkimi (np. kadmem, ołowiem, cynkiem, miedzią, niklem) występuje najczęściej na terenach sąsiadujących z zakładami chemicznymi, koksowniami, elektrowniami węglowymi, hutami czy też wzdłuż szlaków komunikacyjnych.

Zdarza się, że dochodzi do niego w znacznej odległości od tych miejsc na skutek przenoszenia związków szkodliwych przez wiatr. Innym powodem bywa wykorzystanie jako nawozu różnego rodzaju materiałów odpadowych (ścieków) pochodzenia przemysłowego, a nawet komunalnego.

Skażenie gleb metalami ciężkimi prowadzi do kumulowania znacznych ilości tych pierwiastków w roślinach, co prowadzi do zaburzeń ich wzrostu i rozwoju oraz obniżki plonów. Ponadto pobrane w nadmiarze metale przedostają się do tzw. łańcucha pokarmowego: gleba - roślina - zwierzę - człowiek, stwarzając niebezpieczeństwo zanieczyszczenia żywności, co ma niebagatelny wpływ na zdrowie człowieka.

Ryzyko przedostania się metali ciężkich z gleb zanieczyszczonych do produktów pochodzenia roślinnego wzrasta wraz z obniżaniem się pH gleby, ponieważ kwaśny odczyn powoduje wzrost mobilności tych metali i ułatwia pobieranie ich przez rośliny. Stopień zanieczyszczenia gleby można określić, pobierając reprezentatywną próbkę glebową z pola i oddając ją do laboratorium (np. do stacji chemiczno-rolniczej), w celu wykonania analizy zawartości metali ciężkich. Wyniki należy porównać z wytycznymi opracowanymi przez IUNG-PIB, które określają stopień zanieczyszczenia gleby w zależności od zawartości metali ciężkich w powierzchniowej warstwie (tab. 1).

Właściwe postępowanie z glebami uprawnymi, w których stwierdzono nadmierne zawartości metali ciężkich, oraz właściwe zagospodarowanie skażonych pól uprawnych, może znacznie ograniczyć pobieranie metali przez rośliny, tym samym poprawić ich warunki wzrostu i rozwoju, oraz ochronić konsumentów przed skażeniem paszy i żywności.

Zabiegi ograniczające dostępność metali ciężkich

Od wielu lat prowadzone są badania nad oceną skuteczności oraz doskonaleniem nowoczesnych metod rekultywacji gleb zanieczyszczonych. Ich powrót do stanu optymalnego technikami chemicznymi i biotechnologicznymi, pomimo swej wysokiej skuteczności, nie może być dla rolnika podstawowym sposobem ograniczania dostępności metali dla roślin uprawnych. Jest to spowodowane złożonością technologiczną i wysokimi kosztami zastosowania tych metod. Stąd też zaleca się wykonywanie tradycyjnych i wspomagających zabiegów, które mogą ograniczyć toksyczność metalicznych zanieczyszczeń środowiska glebowego.