W roku 2005 utrzymały się korzystne tendencje w mleczarstwie, które zostały zapoczątkowane przed naszą akcesją do Unii Europejskiej. Produkcja i przetwórstwo mleka jest opłacalne zarówno dla rolników, jak i mleczarni. Ceny skupu oraz ceny zbytu, mimo spadku w porównaniu z rokiem 2004, utrzymują się wciąż na znacznie wyższym poziomie niż przed wstąpieniem Polski do UE. Kontynuowane są procesy restrukturyzacji sektora, gdyż wzrasta koncentracja w produkcji i przetwórstwie mleka.

Duży popyt na polskie produkty na rynku unijnym oraz wysokie ceny na rynku światowym sprzyjały w ubiegłym roku wzrostowi eksportu.

Więcej mleka
W 2005 r. zwiększyła się okresowo liczba krów w Polsce, która wyniosła w grudniu ubiegłego roku 2,8 mln sztuk i była 0,8 proc. większa niż przed rokiem. Zdecydowało o tym głównie zwiększenie liczby krów mlecznych o 25 tys. – do 2,76 mln. Przeciętna wydajność mleczna krów zwiększyła się zaledwie o 65 litrów i wyniosła 4147 litrów. Utrzymują się duże różnice między poszczególnymi typami gospodarstw. W gospodarstwach rodzinnych mleczność wzrosła do 4027 l, natomiast w gospodarstwach posiadających osobowość prawną i w oborach objętych użytkowością mleczną – do 6330 litrów. Zwiększenie liczby krów, przy równoczesnym wzroście mleczności, spowodowało wzrost produkcji mleka w ubiegłym roku do 11,6 mld l (11,9 mln t).

W latach 2006–2007 nastąpi jednak prawdopodobnie powrót do spadkowej tendencji pogłowia krów. W pierwszej połowie bieżącego roku możliwy jest wzrost liczby krów o 1 proc. w porównaniu z rokiem 2005, ale w drugiej połowie roku dynamika spadku może się zwiększyć. Nastąpi dalsza poprawa mleczności, która z nadwyżką wyrówna spadek liczby krów. W rezultacie produkcja mleka wzrośnie do 11,7 mld l, czyli 12,1 mln ton.

Skup przewyższa kwotę
Stale rośnie towarowość produkcji mleka, czyli udział jego sprzedaży w produkcji krajowej. Decyduje o tym głównie zwiększenie skupu oraz ograniczenie zużycia mleka w gospodarstwach. Sprzedaż mleka z gospodarstw wyniosła w 2005 r. nieco ponad 9 mld litrów i towarowość produkcji zwiększyła się do 78 proc. Mimo to jest ona wciąż znacznie niższa niż w krajach UE-15, gdzie skup mleka stanowi 90–95 proc. produkcji. W 2005 r. skup mleka przez przemysł mleczarski wyniósł 8,6 mld litrów i był o 11 proc. większy niż przed rokiem. Zawartość tłuszczu w mleku wyniosła przeciętnie 3,98 proc., wobec referencyjnej zawartości tłuszczu zgłoszonej przez Polskę w UE – 3,9 proc.

W pierwszym kwartale 2006 r. zmniejszyła się dynamika wzrostu skupu mleka. Pobieranie zaliczek na poczet kar płaconych przez rolników, którzy przekroczyli kwoty mleczne, oraz obawa przed zapłaceniem wysokich kar spowodowały, że skup mleka zmniejszył się w styczniu, w porównaniu z grudniem ubiegłego roku, o 1,5 proc. W marcu i lutym tendencja była podobna. Na tej podstawie ocenia się, że w roku kwotowym 2005/2006 skup wyniesie 8,8 mln t i będzie o około 150 tys. t większy od krajowej kwoty hurtowej, powiększonej o rezerwę krajową (138 tys. t). Uwzględniając korektę na zawartość tłuszczu, nadwyżka może wynieść około 280 tys. ton. W tej sytuacji Polska zapłaci karę w wysokości około 86 mln euro, czyli 330 mln zł. Kwotę tę należy uznać za dużą, gdyż jest ona dwukrotnie większa od wsparcia rynkowego wypłacanego przez Agencję Rynku Rolnego. Rolnicy, którzy przekroczą indywidualne kwoty mleczne, będą musieli zapłacić do 15 sierpnia kary w wysokości 30,91 euro za tonę mleka. Rzeczywista wysokość kar może być jednak niższa, jeżeli Komisja Europejska wyrazi zgodę na uwzględnienie transferów kwoty sprzedaży bezpośredniej na kwotę sprzedaży hurtowej.

W roku 2006 skup mleka przez przemysł mleczarski może wzrosnąć do 8,6 mld litrów. Na tej podstawie ocenia się, że w roku kwotowym 2006/2007 skup może tylko nieznacznie przekroczyć kwotę sprzedaży hurtowej, powiększoną o rezerwę restrukturyzacyjną. Przy umiejętnym wykorzystaniu transferów kwoty sprzedaży bezpośredniej, rezerwy pozostawionej na rozliczenie wykorzystania kwot, oraz zahamowaniu wzrostu zawartości tłuszczu Polska może w tym roku znacznie ograniczyć wysokość opłat karnych za przekroczenie kwot produkcyjnych.

Ceny skupu
Od stycznia do sierpnia ubiegłego roku ceny skupu mleka stale spadały. W okresie jesienno-zimowym nastąpił sezonowy wzrost cen. W rezultacie średnia cena skupu mleka wyniosła w ubiegłym roku niecałe 93 gr za litr i była o 6 proc. wyższa niż w 2004 r.

W pierwszym kwartale 2006 r. ceny skupu mleka dochodziły do 95 gr za litr i były niższe niż w grudniu 2005 r., gdy wynosiły 97 gr. W kolejnych miesiącach bieżącego roku ceny skupu mleka będą miały nadal lekką tendencję spadkową, podobnie jak w pierwszym kwartale.

Utrzymuje się duże zróżnicowanie regionalne cen płaconych rolnikom za mleko. Najwyższe ceny uzyskiwali rolnicy z Opolskiego i Podlaskiego, nieznacznie powyżej 1 zł za litr mleka. Najniższe ceny (75–83 gr za litr) uzyskiwali rolnicy z województw charakteryzujących się małą towarowością: podkarpackiego, małopolskiego i świętokrzyskiego.

Inwestycje w przemyśle
W przemyśle mleczarskim kontynuowane są procesy modernizacji i restrukturyzacji. Wszystkie 272 podmioty przemysłu mleczarskiego spełniają standardy unijne i mogą sprzedawać swoje wyroby do tych krajów. Ten sektor w 2005 r. utrzymał dodatnią rentowność, a wskaźnik akumulacji przychodów netto pozwala na prowadzenie działalności inwestycyjnej.

Wyniki finansowe w ubiegłym roku były jednak gorsze niż w roku 2004. Zdecydowała o tym relatywnie wysoka cena skupu mleka. Duży wpływ na sytuację ekonomiczną miał rosnący eksport. Wzrost skupu mleka przyczynił się do zwiększenia produkcji wyrobów mleczarskich. Według wstępnych danych produkcja serów i masła wzrosła
o 4 proc., a mleka płynnego przetworzonego – o 6 proc.
Problemy z konsumpcją
Niepokojącym zjawiskiem jest niski poziom spożycia mleka w kraju. W 2005 r. spożycie mleka i jego przetworów (bez mleka przerobionego na masło) wyniosło 173–174 litry na osobę i było zbliżone do poziomu z 2004 roku. Równocześnie spożycie masła zmniejszyło się o 5 proc. – do 4,2 kg.

Rezygnacja małych gospodarstw z chowu bydła mlecznego powoduje, że zmniejsza się udział samozaopatrzenia w spożyciu mleka ogółem. Niewielki wpływ na wzrost konsumpcji mleka w kraju miały dopłaty do spożycia w placówkach oświatowych. W roku szkolnym 2004/2005 r. w programie uczestniczyło około 4 tys. szkół i 0,7 mln uczniów, a więc zaledwie 9 proc. ogólnej liczby. Agencja Rynku Rolnego wypłaciła 8 mln zł wsparcia do 10 tys. t produktów mleczarskich. W bieżącym roku szkolnym zakres programu jest większy, gdyż obejmuje 6,5 tys. placówek i 1,8 mln uczniów.

Tendencje eksportowe
Eksport produktów mleczarskich zwiększył się w ubiegłym roku o połowę i wyniósł 924 mln euro. Eksport ma duże znaczenie dla branży, gdyż stanowi 25 proc. przychodów ze sprzedaży, a wyrażony w ekwiwalencie surowca – 26 proc. skupu mleka. W eksporcie produktów mleczarskich przeważają wyroby do wtórnego przetwórstwa, takie jak mleko i serwatka w proszku – 35 proc., kazeina – 4,6 proc., mleko płynne i śmietana – 12 proc. Nowym zjawiskiem w eksporcie jest rosnąca sprzedaż na rynek niemiecki mleka płynnego i śmietany.

W 2005 r. znacząco zwiększył się eksport serów i twarogów oraz jogurtów i napojów mlecznych. Głównym partnerem handlowym jest UE-25 – 75 proc., w tym UE -15 – 60 proc. Małe znaczenie miał eksport do Rosji, która wprowadziła nowe certyfikaty jakościowe.

Import ma bardzo małe znaczenie w zaopatrzeniu rynku, tym bardziej, że dominują w nim produkty do przetwórstwa, tj. kazeina i mleko w proszku.

Autor pracuje w Instytucie Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej w Warszawie

Źródło "Farmer" 10/2006

Podobał się artykuł? Podziel się!