Na kukurydzy żeruje ponad 20 gatunków szkodników, spośród których znaczenie ekonomiczne ma kilka z nich, dlatego muszą być zwalczane. Do najważniejszych zalicza się: omacnicę prosowiankę, zachodnią kukurydzianą stonkę korzeniową, ploniarkę zbożówkę, mszyce, rolnice i szkodniki glebowe: drutowce i pędraki.

Na lokalnych zasiewach występują ponadto chrząszcze: urazka kukurydzianego, pchełek ziemnych, skrzypionki zbożowej i skrzypionki błękitek, larwy: śmietki kiełkówki, ploniarki gnijki, lenia ogrodowego i łokasia garbatka, gąsienice: błędnicy butwicy, błyszczki jarzynówki i zwójki chryzantemeczki, a także wciornastki, zmieniki, ślimaki, ptaki krukowate i dzikie gołębie, zwierzyna leśna i inne. Szkodniki te zazwyczaj nie powodują dużych uszkodzeń, żerowanie ich jednak pogarsza zdrowotność plantacji, ponieważ poprzez uszkodzone tkanki wnikają do wnętrza roślin sprawcy groźnych chorób.

Aby w jak największym stopniu ograniczyć straty powodowane przez wymienione gatunki, konieczne jest poznanie ich biologii, szkodliwości, sposobów zapobiegania wystąpieniu i metod zwalczania. Podstawą jakichkolwiek działań musi być systematycznie prowadzony w ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy monitoring występowania określonych szkodników i uszkodzeń, jakie powodują. Dopiero wtedy można odpowiednio szybko zareagować na zagrożenie.

Omacnica prosowianka

omacnica_prosowianka.jpg
Autor: P. Bereś
Opis: Omacnica prosowianka żerująca w łodydze.
To najważniejszy szkodnik kukurydzy, który występuje na obszarze dwunastu województw, a jego ekspansja przesuwa się w kierunku północnym. Odsetek roślin uszkadzanych przez gąsienice tego motyla jest zróżnicowany i wynosi od ułamka do 20 proc. na granicy zasięgu występowania szkodnika i od 20 do 80, a lokalnie nawet do 100 proc. na południu Polski.

Stadium szkodliwym omacnicy prosowianki są gąsienice, które pojawiają się pod koniec czerwca lub w pierwszej połowie lipca. Początkowo odżywiają się pyłkiem, a następnie żerują: w wiechach, pochwach liściowych, nerwach liści, zawiązkach kolb, na znamionach i pod liśćmi okrywowymi kolb. Żer w wiechach powoduje ich łamanie się i zasychanie, w wyniku czego zmniejsza się czas pylenia i ilość wydzielanego pyłku. Uszkodzone zawiązki najczęściej zamierają, natomiast poprzegryzane znamiona powodują gorsze i nierównomierne zaziarnienie kolb. Rezultatem żerowania gąsienic w pochwach liściowych i nerwach są złomy blaszek liściowych prowadzące do ich stopniowego zamierania, a tym samym do zmniejszenia ogólnej powierzchni asymilacyjnej. Uszkodzenia wewnętrznych powierzchni tkanek liści okrywowych kolb prowadzą natomiast do tzw. bielenia kolb i przedwczesnego dojrzewania tych organów.

W późniejszym okresie swojego rozwoju gąsienice wgryzają się do wnętrza roślin. W łodygach odżywiają się rdzeniem, wygryzając w nim różnej wielkości kanały, co prowadzi do zaburzeń w transporcie wody i składników odżywczych oraz powoduje ich łamanie powyżej miejsca silnego uszkodzenia. Wyjątkowo niekorzystne są złomy łodyg poniżej miejsca osadzenia kolby, gdyż powodują przewracanie się roślin na glebę. W kolbach natomiast gąsienice odżywiają się miękkimi ziarniakami, a gdy te ulegną stwardnieniu, żerują w osadkach. Bardzo szkodliwe dla plonu jest podgryzanie kolb u nasady, w wyniku czego organy te charakterystycznie zwisają, a następnie opadają na glebę.     

Ochrona

Metoda agrotechniczna polega na unikaniu zakładania plantacji w monokulturze, doborze odmian mniej podatnych na żerowanie szkodnika, dość wczesnym siewie, a także na niszczeniu chwastów, zwłaszcza grubołodygowych, zarówno na plantacji, jak i w jej otoczeniu. Ponadto po zbiorze plonu wskazane jest niskie skoszenie słomy i pocięcie jej na sieczkę, co pozwala zniszczyć mechanicznie znaczną część gąsienic. Bardzo ważne okazuje się także głębokie przyoranie resztek pożniwnych, co uniemożliwia osobnikom, które przeżyją, wydostanie się wiosną na powierzchnię pola.

Zwalczanie chemiczne należy wykonać, gdy w poprzednim roku uszkodzone zostało 15 proc. roślin w uprawie na ziarno i CCM lub 30–40 proc.  w uprawie na kiszonkę. Metoda ochrony chemicznej została oparta na sygnalizacji pojawu omacnicy prosowianki na plantacji. Do tego celu można wykorzystać samołówki (lampy wabiące motyle), pułapki feromonowe (wabiące samce) bądź też lustracje roślin na obecność jaj. Najprościej jest zainstalować pułapki feromonowe. Obserwacje lotu motyli i poszukiwania złóż jaj należy prowadzić od drugiej dekady czerwca.

W rejonach corocznego, wysokiego nasilenia omacnicy prosowianki zaleca się wykonanie dwóch zabiegów insektycydem Karate Zeon 050 CS w dawce 0,2 l/ha. Pierwszy wykonuje się po 4–6 dniach od wykrycia pierwszego motyla w pułapce lub bezpośrednio po znalezieniu pierwszych złóż jaj, co najczęściej następuje w ostatniej dekadzie czerwca (zwłaszcza na południowym zachodzie) lub w pierwszych dniach lipca. Drugie opryskiwanie (podstawowe) przeprowadza się 10–14 dni później, co zwykle zbiega się z końcowym okresem rozwijania wiech (ale jeszcze przed pyleniem) w czasie masowego wylęgu gąsienic. Na obszarach, na których omacnica prosowianka uszkadza do 30 proc. roślin, wystarcza jeden oprysk wykonany w podstawowym terminie. Aby zabieg mógł być przeprowadzony, należy zaplanować jeszcze na etapie siewów drogi przejazdowe dla ciągnika z opryskiwaczem o belkach podnoszonych ponad wierzchołkami roślin lub wykorzystanie aparatury lotniczej.

Metoda biologiczna polega na zastosowaniu biopreparatu zawierającego żywe poczwarki kruszynka (Trichogramma spp.). Kruszynek to pożyteczna błonkówka będąca pasożytem jaj wielu motyli, w tym omacnicy prosowianki, rolnic i innych. Na rynku dostępny jest biopreparat Trichoplus w postaci polistyrenowych kapsuł, które rozwiesza się na liściach kukurydzy dwukrotnie. Pierwszą introdukcję wykonuje się po stwierdzeniu pierwszego motyla i/lub złóż jaj omacnicy prosowianki, drugą natomiast 7 dni później.

Metodę chemiczno-biologiczną zaleca się, gdy kukurydzę wysiano w zwartym łanie. Gdy rośliny mają 100–120 cm wysokości, co  przypada w połowie czerwca i możliwy jest jeszcze wjazd ciągnika z opryskiwaczem, wykonuje się zabieg chemiczny insektycydem, który niszczy pierwsze gąsienice. Następnie w lipcu należy przeprowadzić dwukrotną introdukcję kruszynka: pierwszy raz, gdy rośliny rozwijają wiechy, a następną 7 dni później.

Zachodnia kukurydziana stonka korzeniowa

To nowy szkodnik kukurydzy wykryty w południowo-wschodniej części kraju po raz pierwszy w 2005 r. wystąpił już w 9 województwach w 2007 r. Zasady jego zwalczania i ograniczania rozprzestrzeniania się określone są w Rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 sierpnia 2007 r. w sprawie zwalczania i zapobiegania rozprzestrzenianiu się zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej (DzU Nr 154 2007 r., poz. 1087).

Stonka kukurydziana rozwija jedno pokolenie w roku. Sprzyjają temu plantacje zakładane w monokulturze, które warunkują przejście przez cały cykl rozwojowy.

Stadium szkodliwym są bytujące w glebie larwy odżywiające się korzeniami kukurydzy. Przechodzą one trzy stadia rozwojowe, z których dwa pierwsze żerują na najmłodszych, najcieńszych korzonkach, począwszy od ich wierzchołków aż do podstawy roślin. Trzecie stadium (najbardziej szkodliwe) wgryza się do wnętrza większych korzeni, niszcząc ich rdzeń. Uszkodzone korzenie brązowieją, następują zakłócenia w transporcie wody i substancji odżywczych, rośliny wolniej rosną, bądź też ich wzrost zostaje całkowicie zahamowany. Ponadto obserwowuje się więdnięcie, żółknięcie i stopniowe zasychanie nadziemnych części roślin i wyleganie całych roślin.

Szkodliwe są również chrząszcze, zwłaszcza gdy występują masowo. Początkowo odżywiają się pyłkiem, a następnie znamionami kolb, odsłoniętymi miękkimi ziarniakami, a także liśćmi kukurydzy. Obgryzając znamiona, prowadzą do gorszego zaziarnienia kolb i ich deformacji.
Zwalczanie stonki metodami agrotechnicznymi obejmuje całkowite zaprzestanie uprawy kukurydzy w monokulturze, poprawną agrotechnikę i izolację przestrzenną od zasiewów kukurydzy cukrowej. Ponadto wskazany jest dość wczesny siew, niszczenie chwastów na plantacji i w jej otoczeniu, dokładne rozdrobnienie i przyoranie resztek pożniwnych, niszczenie samosiewów kukurydzy, a także wykonanie głębokiej orki jesiennej, która wydobywa na powierzchnię stadium zimujące – jaja.

Metoda chemiczna została oparta na sygnalizacji występowania stonki kukurydzianej na plantacji i obejmuje zaprawianie ziarna siewnego odpowiednią zaprawą owadobójczą (tymczasowo do dnia 29 kwietnia 2008 r. zarejestrowano Poncho Pro 600 FS) i wykonywanie opryskiwań roślin dopuszczonymi insektycydami w trakcie wegetacji kukurydzy. Instytut Ochrony Roślin wzorem roku ubiegłego wystąpił z wnioskiem do Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi o tymczasowe zarejestrowanie dwóch insektycydów nalistnych: Karate Zeon  050 CS i Calypso 480 SC do zwalczania chrząszczy tego gatunku. Na chwilę obecną decyzja MRiRW o dopuszczeniu ww. preparatów nie jest znana. Istnieje ponadto prawdopodobieństwo, że populację tego szkodnika mogą niejako przy okazji ograniczać także zaprawy stosowane przeciwko drutowcom, jak również zabiegi opryskiwania roślin insektycydami wykonywane przeciwko ploniarce zbożówce, mszycom, omacnicy prosowiance i rolnicom.

Ploniarka zbożówka

Ploniarka zbożówka występuje w całym kraju, lecz najwyższa jej szkodliwość notowana jest w północno-wschodnich rejonach uprawy kukurydzy, zwłaszcza w latach charakteryzujących się chłodnymi wiosnami.

Szkodnik rozwija trzy pokolenia w ciągu roku, ale kukurydzy najbardziej zagrażają larwy pierwszej generacji. Lot muchówek rozpoczyna się w kwietniu i maju, a składanie jaj przypada na okres, gdy kukurydza rozwija pierwszy i drugi liść. Pierwsze objawy żerowania larw widać na roślinach rozwijających czwarty liść. Młode, uszkodzone liście często są zbite, trudno się rozwierają, blaszki ulegają porozrywaniu lub pękają podłużnie, niekiedy zostają zdeformowane i skrócone. Najczęściej obserwowane objawy słabszych uszkodzeń to nadżerki widoczne jako przejaśnienia biegnące wzdłuż nerwów liści (niekiedy z drobnymi otworkami), które najlepiej widać, gdy rośliny rozwijają ósmy liść.

Uszkodzenie blaszek liściowych jest przyczyną zahamowania wzrostu, silniejszego opanowania roślin przez głownię guzowatą, gorszego zawiązywania kolb i słabszego ich zaziarniania. Uszkodzenie stożka wzrostu powoduje karłowacenie pędu głównego i wytwarzanie kilku odrostów bocznych, zazwyczaj niezawiązujących kolb. Całkowite zniszczenie tego organu najczęściej prowadzi do zamarcia rośliny.

Metoda agrotechniczna zwalczania ploniarki polega na uprawie kukurydzy w znacznej odległości od większych zbiorowisk trawiastych (łąk, pastwisk, ugorów, nieużytków) i zbóż ozimych (zwłaszcza jęczmienia ozimego i pszenicy ozimej), co pozwala znacznie wydłużyć trasę przelotu muchówek. Ponadto należy dobierać odmiany mniej podatne na żerowanie larw, wykonać dość wczesny siew, zbilansować nawożenie i niszczyć chwasty.

Metoda chemiczna jest uzasadniona w rejonach, w których ploniarka uszkadza 10–15 proc. roślin w uprawie na ziarno lub 20–30 proc. w uprawie na kiszonkę. Najprostsza forma ochrony to przedsiewne zaprawianie ziarna insektycydem. Gdy nie zaprawiono ziarna siewnego, a istnieje duże zagrożenie ze strony ploniarki zbożówki, należy wówczas wykonać opryskiwanie siewek rozwijających trzeci liść preparatem Karate Zeon 050 CS w dawce 0,1 l/ha.

Mszyce

kolonia_mszyc.jpg
Autor: P. Bereś
Opis: Kolonia mszycy czeremchowo-zbożowej na liściu kukurydzy.
Zagrożenie ze strony mszyc jest wyjątkowo duże na południu Polski, zwłaszcza w lata suche i upalne. Mszyce żerują na kukurydzy od maja do października, a w ich rozwoju notuje się trzy szczyty liczebności, z których pierwszy z reguły okazuje się najliczniejszy. Wysysając soki z wszystkich nadziemnych części roślin, a zwłaszcza z liści, pochew liściowych, liści okrywowych kolb, powodują nadmierną utratę wody przez rośliny, w wyniku czego następuje więdnięcie, żółknięcie, a przy masowym wystąpieniu również i zamieranie opanowanych organów. Ponadto rośliny pokryte są lepką substancją, tzw. spadzią, na której rozwijają się grzyby sadzakowe, zmniejszające powierzchnię asymilacyjną roślin. Dodatkowo miejsca żeru są bramą wnikania do wnętrza roślin sprawców groźnych chorób kukurydzy.

Metoda agrotechniczna ograniczania występowania mszyc obejmuje izolację przestrzenną plantacji kukurydzy od zbóż i większych kompleksów trawiastych. Wskazany jest dość wczesny siew (ale w glebę dostatecznie ogrzaną), optymalne nawożenie azotem (przenawożenie tym składnikiem sprzyja mszycom), a także niszczenie chwastów.

Zwalczanie chemiczne jest uzasadnione wówczas, gdy próg ekonomicznej szkodliwości, wynoszący 300 mszyc na roślinę, zostanie przekroczony i gdy na plantacji nie wykonuje się zabiegów ochronnych przeciwko omacnicy prosowiance lub gąsienicom rolnic. W metodzie chemicznej zaleca się opryskiwanie roślin preparatem: Karate Zeon 050 CS w dawce 0,1 l/ha lub Winylofos 550 EC Zanim przystąpi się do wykonania oprysku, należy się upewnić, czy na plantacji nie występują już w większych ilościach owady pożyteczne (biedronki, złotooki, bzygi), które niszczą kolonie mszyc.

Rolnice

rolnica.jpg
Autor: P. Bereś
Opis: Gąsienica rolnicy w miejscu żeru.
Szkodliwość rolnic i ich nasilenie wzrasta w cyklach kilkuletnich i wtedy stanowią one duże zagrożenie dla kukurydzy i innych roślin uprawnych. Rozwojowi szkodników sprzyja sucha i upalna pogoda.

Z jaj złożonych przez motyle w maju i czerwcu wylegają się gąsienice, które początkowo żerują w najmłodszych, jeszcze zwiniętych liściach, a następnie schodzą do gleby, gdzie żerują u podstawy roślin. Zjadając szyjki korzeniowe, korzenie przybyszowe i wygryzając jamy u podstawy łodyg, zakłócają transport wody i substancji pokarmowych, co może prowadzić do zamierania roślin. Słabiej uszkodzone rośliny wolniej rosną i najczęściej nie zawiązują kolb, natomiast silnie uszkodzone łamią się u podstawy i wylegają. Część gąsienic, która wylęgła się z jaj złożonych w pobliżu kolb, gdy rośliny rozwijają wiechy i kolby, może na nich żerować. Początkowo uszkadzają liście okrywowe, a następnie żerują na miękkich ziarniakach, wyjadając je od czubka kolby w dół, co powoduje straty w plonach ziarna i wzrost zagrożenia ze strony grzybów, głównie z rodzaju Fusarium.

Metoda agrotechniczna ograniczania występowania rolnic obejmuje izolację upraw kukurydzy od roślin zbożowych i kapustnych. Ponadto wskazany jest wczesny siew i usuwanie z plantacji i jej otoczenia chwastów, na których mogą być składane jaja i wstępnie rozwijać się gąsienice. Wykonanie głębokiej orki jesiennej i innych zabiegów uprawowych niszczy mechanicznie część gąsienic, a także wydobywa je na powierzchnię gleby, gdzie padają łupem drapieżców.

Zwalczanie chemiczne jest uzasadnione, gdy zostaną przekroczone progi ekonomicznej szkodliwości, tj. jedna gąsienica na 2 m2 powierzchni pola podczas wschodów i 1–2 gąsienice (po trzeciej wylince) na m2 uprawy, gdy rośliny znajdują się w fazie 5–6 liści. Sygnałem do rozpoczęcia obserwacji rolnic mogą być odłowy motyli w pułapki feromonowe dostępne na rynku (produkowane dla kilku gatunków rolnic).

Drutowce i pędraki

drutowce.jpg
Autor: B. Kowalski
Opis: Drutowce preferują pęczniejące ziarniaki.
Szkodniki glebowe występują w całej Polsce i uszkadzają większość upraw, w tym kukurydzę. Jest icho wyjątkowo dużo na świeżo zaoranych łąkach, pastwiskach, odłogach, nieużytkach i innych kompleksach trawiastych, a także na zaniedbanych polach, lucerniskach i gruntach po wieloletnich motylkowatych. Szkodliwość drutowców i pędraków okazuje się największa podczas pęcznienia i kiełkowania ziarniaków i wschodów roślin. Larwy owadów początkowo wyjadają wnętrza miękkich ziarniaków i niszczą młode siewki, a następnie żerują na korzeniach, szyjkach korzeniowych i u podstawy łodyg. Zniszczenie ziarniaków prowadzi do powstawania pustych placów w łanie, uszkodzone rośliny więdną i stopniowo zamierają albo też przy silnym podgryzieniu ulegają przewróceniu na glebę.

Metoda agrotechniczna ograniczenia tych szkodników polega na niezakładaniu plantacji co najmniej przez 2–3 lata po świeżo zaoranych łąkach, pastwiskach, nieużytkach i innych kompleksach trawiastych, a także po lucerniskach i wieloletnich motylkowatych. Ponadto wskazane jest stosowanie płodozmianu, wykonywanie podorywek, talerzowania i głębokiej orki. W rejonach szczególnie zagrożonych przez drutowce należy zwiększyć normy wysiewu o kilka procent, lecz decyzję taką należy podejmować po uwzględnieniu wielu czynników, m.in. odmianowych i środowiskowych.

Zwalczanie chemiczne jest uzasadnione, gdy próg ekonomicznej szkodliwości, wynoszący 2–8 larw na m2 pola, zostanie przekroczony (obserwacje przeprowadza się przed siewem). Najprostszy zabieg ich chemicznego zwalczania to użycie ziarna siewnego zaprawionego insektycydem Gaucho 600 FS.

Inne owady

W wypadku takich szkodników, jak: urazek kukurydziany, śmietka kiełkówka, zmieniki, skrzypionki, leń ogrodowy, błędnica butwica i innych, z uwagi na lokalny charakter występowania brak jest opracowanych programów zwalczania. Jedyne metody zapobiegania to metody agrotechniczne.

Zwierzyna leśna

Szkody wyrządzane przez zwierzynę są wyjątkowo duże na plantacjach w pobliżu większych kompleksów leśnych. Aby ochronić rośliny przed stratami powodowanymi przez dziki, sarny, jelenie itp., zaleca się stosowanie repelentów: Quinolen 73 AL, Wildrepent AL, Kieferle-Hukinoil 75 AL, Stop-Z EC zgodnie z informacjami podanymi w etykietach-instrukcjach. Na obszarach, na których zwierzyna leśna corocznie niszczy zasiewy, należy rozważyć konieczność budowy trwałego ogrodzenia.

Skuteczne GMO

Jedną z najskuteczniejszych metod walki z omacnicą prosowianką jest uprawa transgenicznych odmian kukurydzy. Rośliny mają wbudowany gen wyodrębniony z powszechnie występującej w glebie bakterii Basillus thuringiensis. Gen ten produkuje białko Bt, które jest toksyczne dla omacnicy prosowianki w ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy. Odmiany kukurydzy GMO są uprawiane w Polsce od 2006 r. W ubiegłym roku areał ich uprawy wyniósł ok. 300 ha.

Grzyby

Do strat wywołanych przez szkodniki należy również doliczyć ubytki pośrednie związane z pogorszeniem jakości produktu finalnego (zielonki, kiszonki, CCM, ziarna), powstające wskutek porażania uszkodzonych roślin przez patogeny będące sprawcami wielu chorób. Szczególnie groźne są grzyby z rodzaju Fusarium, Trichoderma, Penicillium i Trichothecium, które posiadają zdolność wytwarzania tzw. mikotoksyn kumulowanych w ziarnie i innych częściach roślin. Stanowią one realne zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia ludzi i zwierząt hodowlanych. Ich zawartość w ziarnie jest oceniana podczas skupu na podstawie restrykcyjnych przepisów.

Autor pracuje w Instytucie Ochrony Roślin w Terenowej Stacji Doświadczalnej w Rzeszowie

Źródło: "Farmer" 09/2008