Wszyscy jesteśmy konsumentami i chcemy jeść żywność wysokiej jakości. Liczba gospodarstw systematycznie się zmniejsza, a dla rodzinnych i średnich gospodarstw szansą na poprawę dochodu  może być  sprzedaż bezpośrednia. Czas sięgnąć po ten potencjał zanim zginie pamięć tradycji naszych rodzimych smaków. Zalety to ożywienie rynku lokalnego, a możliwości wykreowania popytu są dziś  ogromne – targowiska, imprezy i święta lokalne, turyści, sklepy czy restauracje, a nawet Internet. Niestety rynek masowy używając nazw kojarzących się ze „swojskością” żywności manipuluje konsumentem wykorzystując nasze dobre skojarzenia, np. szynka babuni, pasztet domowy, swojski smalec.

Farmer: Co musi zrobić rolnik, gdzie złożyć stosowne dokumenty, gdy chce rozpocząć działalność dot. sprzedaży bezpośredniej bądź MOL -  działalność marginalną, lokalną i ograniczoną?

Małgorzata Pałys: Sprzedaż własnych produktów wytwarzanych w gospodarstwie jest możliwa dwutorowo - w ramach sprzedaży bezpośredniej  oraz w ramach działalności marginalnej, lokalnej i ograniczonej (tzw.MOL). Sprzedaż bezpośrednia nie wymaga rejestracji jako działalność gospodarcza, należy ją zgłosić w powiatowym inspektoracie weterynarii miesiąc przed rozpoczęciem sprzedaży, podać jej zakres, rodzaj, wielkość oraz dołączyć opis, gdzie wyszczególnimy wykaz używanego sprzętu i pomieszczenie. Po otrzymaniu decyzji o akceptacji i opłaceniu opłaty skarbowej 2x 10 zł możemy rozpocząć sprzedaż. Działalność MOL, jako działalność przetwórcza wymaga spełnienia trudniejszych wymogów sanitarno-higienicznych, ale podobnie zgłoszenie 30 dni przed rozpoczęciem z projektem planu technologicznego w formie opisowej i graficznej. Decyzję i numer identyfikacji weterynaryjnej wydaje powiatowy inspektorat. Należy zarejestrować działalność gospodarczą oraz zarejestrować i zatwierdzić zakład u Powiatowego Inspektora Sanitarnego. W obu przypadkach osoby zajmujące się żywnością, również pszczelarze, powinni mieć ważne badania lekarskie o braku jakichkolwiek przeciwwskazań do kontaktu z nią.

F: Jakie są główne różnice pomiędzy sprzedażą bezpośrednią, a działalnością MOL?

MP: Główną różnicą pomiędzy sprzedażą bezpośrednią, a działalnością MOL jest to, że sprzedaż bezpośrednia z gospodarstwa dotyczy produktów nieprzetworzonych pochodzenia zwierzęcego lub niezwierzęcego, czyli: drobiu i zajęczaków, mleka, śmietany, jaj, miodu oraz zbóż, owoców, warzyw, ziół czy grzybów z własnych upraw i runa leśnego (również w postaci suszonej lub kiszonej). Występują tu ograniczenia ilościowe, rolnik może sprzedawać tylko własne plony i surowce oraz ograniczenia obszarowe, gdzie sprzedaż bezpośrednią można prowadzić na terenie województwa, gdzie odbywa się produkcja i powiatów do niego przyległych. Sprzedaż bezpośrednia może być prowadzona z gosp. rolnego, gospodarstwa rybackiego, w tym ze statku rybackiego, targowisk, ze specjalistycznych środków transportu – aut, chłodni jako handel obwoźny, zakładów dla odbiorcy detalicznego. Z kolei działalność MOL dotyczy tylko produktów pochodzenia zwierzęcego: produktów mlecznych, przetworzone produkty rybołówstwa, surowe wyroby mięsne, w tym gotowe  potrawy z mięsa. W ten zakres działalności wchodzi również rozbiór i sprzedaż  świeżego mięsa wołowego, wieprzowego , baraniego, końskiego, drobiowego, zwierząt łownych oraz dzikich z hodowli fermowych. Dla przykładu: mleko i śmietanę rolnik może zbywać poprzez sprzedaż bezpośrednią, natomiast twaróg i sery dojrzewające poprzez działalność MOL.

F: Jakie wymagania sanitarno-higieniczne, jakościowe oraz weterynaryjne musi spełniać rolnik by móc rozpocząć sprzedaż bezpośrednią bądź działalność MOL?

MP: Pomieszczenia, w których produkuje lub sprzedaje się produkty pochodzenia zwierzęcego przeznaczone do sprzedaży bezpośredniej, powinny być skonstruowane w sposób zapewniający przestrzeganie zasad higieny;  być wyposażone w sprzęt i urządzenia zapewniające ochronę przed gromadzeniem się zanieczyszczeń, wentylację wykluczającą powstawanie skroplin, oświetlenie niepowodujące zmiany barw produktów. Powinna się w nim znajdować bieżąca ciepła i zimna woda przeznaczona do spożycia przez ludzi, a także lód używany do przechowywania produktów powinien być pozyskany wyłącznie z takiej wody. Dane pomieszczenie musi być zabezpieczone przed dostępem zwierząt, w szczególności owadów, ptaków i gryzoni; mieć ściany, posadzki, sufity, drzwi i okna w dobrym stanie technicznym oraz łatwe do czyszczenia i dezynfekcji; okna i drzwi powinny być szczelne. Wymagania weterynaryjne w tym dotyczące opakowań - w obu rodzajach działalności obowiązuje nadzór właścicielski nad zdrowotną jakością produkowanej żywności zgodnie z dobrymi praktykami higienicznymi i produkcyjnymi. Powinna być możliwość zmiany odzieży na odzież roboczą lub ochronną, zmiany obuwia oraz oddzielnego przechowywania własnej odzieży. W miejscach prowadzenia sprzedaży bezpośredniej należy zapewnić: oddzielne miejsce na sprzęt i środki do czyszczenia i dezynfekcji; co najmniej jedną umywalkę przeznaczoną do mycia rąk, z ciepłą i zimną wodą, zaopatrzoną w środki do mycia rąk i ich higienicznego suszenia; toaletę spłukiwaną wodą, z drzwiami wejściowymi nieotwierającymi się bezpośrednio do pomieszczenia, w którym znajdują się produkty pochodzenia zwierzęcego i wyposażoną w naturalną lub mechaniczną wentylację. Należy pamiętać, aby stanowiska do mycia i przygotowania produktów do sprzedaży znajdowały się w miejscu wydzielonym i oddalonym od umywalek do mycia rąk. Dezynfekcję drobnego sprzętu (w tym noży) przeprowadza się w wodzie w temp. od 82°C. Temperatura przechowywanych lub transportowanych produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do sprzedaży bezpośredniej nie może być wyższa od 3-6 C w zależności od gatunku.

F: Która z omawianych form działalności jest łatwiejsza, bardziej dogodna dla rolników? Co za tym przemawia?

MP: Podczas szkoleń prowadzonych przez Izbę w woj. lubuskim uczestniczyli w ramach dobrych praktyk właściciele prowadzący już taką działalność, był to jeden z ważniejszych i oczekiwanych punktów programu. Przedstawiali oni swoje doświadczenia, ale i trudności w dostosowaniu swojej działalności, gdzie niejednokrotnie ważna była wola odpowiednich służb w interpretowaniu niejednoznacznych przepisów. W Lubuskiem są  w wykazie 62 zakłady przetwórcze o charakterze tzw. MOL, natomiast punktów sprzedaży bezpośredniej, z nadanym numerem jest:  na produkty pszczelarskie -134,  jajka -17,  mleko i śmietanę – 6,  ryby – 42. Wiele niejasności występuje zwłaszcza w związku z wytwarzaniem produktów regionalnych i tradycyjnych (oznaczanych specjalnymi znakami jakości). Liczymy na ich ujednolicenie przez zespół powołany w październiku przy premierze, który w sposób przyjazny dla producentów  ma „wyeliminować opresję urzędniczą” i dostosować wymogi higieniczne i sanitarne do unijnych. Nasi producenci mają wrażenie, że w UE jest większa liberalizacja. Oczywiście forma sprzedaży bezpośredniej jest prostsza, nie wymaga dużych nakładów na inwestycje niż działalność MOL, a doświadczenie  praktyków wskazuje, że w przypadku trafnego wpasowania się w niszę popytu na rynku następuje stopniowy rozwój skali działalności. Na rynku żywności jest miejsce dla dużych, ale i „małych rodzinnych” wytwórców. Dla  produktów regionalnych i niszowych trudniej zorganizować systematyczny rynek dystrybucji. Można by zobligować duże sieci handlowe by miały obowiązek udostępniania części powierzchni dla lokalnych producentów. Zwiększa się grupa osób chcąca za jakość i pewność pochodzenia produktu płacić więcej. Miasto jest najlepszym odbiorcą produktów wysokiej jakości, w tym ekologicznych, np. koszyk warzyw czy mlekomaty.

F: W co najlepiej zainwestować, co najszybciej się zwraca, a także gdzie rolnicy mają szukać przykładów, inspiracji?

Decyzje biznesowe w gospodarstwie rolnym należy podejmować w oparciu o szersze tło rynkowe, więc sukces zależy od kalkulacji i świadomości o rynki zbytu czy możliwości produkcji.  Polacy na krótko ulegają modom kulinarnym, a konsumują coraz więcej mięsa - ok. 25 kg drobiu i 42 kg wieprzowiny/1 os.  rocznie, trendy pokazują chęć powrotu do sprawdzonych smaków. Gorzej jest z „młodzieżowym konsumentem”, który jest podatny na agresywny marketing sieci fast foodów. Niepokojące są również wynalazki technologiczne intensyfikujące zysk wielkich przetwórni, gdzie przy dodaniu chemicznych specyfików do odpadów mięsnych uzyskuje się wyroby o strukturze mięsa, o czym konsumenci nie są informowani. Europa jest otwarta, więc jak promować i sprzedawać regionalne specjały powinniśmy uczyć się od sąsiadów, gdzie przy każdej atrakcji turystycznej istnieje gastronomia z regionalnymi produktami dająca utrzymanie lokalnej społeczności. Przykładowo: w części frankońskiej Bawarii  pracuje ok. 200 lokalnych browarów, praktycznie w każdej większej wsi, wokół których organizuje się festiwale, imprezy kulinarne o szerokim znaczeniu gospodarczym. Niestety u nas często gminy, wydające lokalny folder, nawet nie wspomną o lokalnym produkcie czy potrawie. Oscypek czekał dwa lata na zgodę na odstępstwo weterynaryjne. Powoli to się zmienia, przebijają się dobrze promowane produkty, np. ostatnio rogal świętomarciński, a Polska rejestruje coraz więcej produktów tradycyjnych i regionalnych otrzymując wyłączność na ich produkcję (kabanosy). 

F: Co reguluje sprzedaż bezpośrednią oraz MOL - jak poruszać się w przepisach?

MP: Polskie przepisy regulujące kwestie sprzedaży bezpośredniej są ujęte w: Rozporządzeniu MRiRW  z dnia 29 grudnia 2006 r. w sprawie wymagań weterynaryjnych przy produkcji produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do sprzedaży bezpośredniej (Dz. U. z dnia 12 stycznia 2007r.). Natomiast podstawy prawne działalności MOL ujmuje Rozporządzenie MRiRW  z dnia 8 czerwca 2010 r.  w sprawie szczegółowych warunków uznania działalności marginalnej, lokalnej i ograniczonej  (Dz.U.2010.113.753).  Praktyka pokazuje, że przepisy nie są łatwe do realizacji w praktyce, a wytwórcy zniechęcają się nawet do zgłoszenia do PIW w celu uzyskania numeru identyfikacyjnego. Liczymy na szybkie ujednolicenie i uproszczenie przepisów. Kiedyś podstawową funkcją wsi była produkcja żywności, by następował zrównoważony rozwój obszarów wiejskich, ta funkcja powinna być również obecnie priorytetem.