W ramach bliskich relacji rodzinnych często są zawierane umowy darowizny1, których przedmiotem są pieniądze, nieruchomości czy też całe gospodarstwa rolne. Dzieje się tak, ponieważ takie darowizny w najbliższej rodzinie nie są obciążone podatkiem od darowizny, a niejednokrotnie jest to sposób uregulowania spraw majątkowych w rodzinie w celu uniknięcia w przyszłości spraw spadkowych. Na przykład rodzice często darowują swoim dzieciom działkę z domem stanowiącą dorobek ich całego życia w zamian za zobowiązanie, iż będą się nimi opiekować aż do śmierci. W takiej sytuacji mamy do czynienia z nowym stanem prawnym, w którym doszło do zmiany właściciela. Po jakimś czasie może się jednak okazać, że relacje między nimi pogarszają się, coraz częściej dochodzi do kłótni i nieporozumień, które ostatecznie powodują niemożność wspólnego zamieszkiwania. Powstają zatem pytania: co można zrobić w takiej sytuacji oraz kiedy i jakie zachowanie obdarowanych dzieci uprawnia rodziców do cofnięcia skutków dokonanej darowizny?

PRZESŁANKI DO ODWOŁANIA DAROWIZNY

Co do zasady można odwołać każdą darowiznę, jednak muszą być spełnione pewne warunki wymienione w kodeksie cywilnym i - o czym warto pamiętać - jest to możliwe wyłącznie w nielicznych, ściśle określonych przypadkach. Aby rozważać możliwości odwołania darowizny, w pierwszej kolejności trzeba dokonać rozróżnienia na tzw. darowiznę niewykonaną oraz wykonaną. W praktyce odwoływanie darowizn już wykonanych ma miejsce znacznie częściej.

Zgodnie z art. 896 k.c.2 "Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych". Obrazując powyższy przepis, można sobie wyobrazić sytuację, gdy np. ojciec zawiera z synem umowę darowizny na kwotę 100 tysięcy złotych, postanawiając, że przelew tych środków na konto syna nastąpi w ciągu miesiąca od dnia zawarcia umowy. Póki więc nie nastąpi przelew środków na rachunek syna, umowę darowizny uważa się za zawartą, ale niewykonaną, stąd też jeśli w tym czasie (czyli do dnia, w którym ma nastąpić przelew) stan majątkowy ojca ulegnie znacznemu pogorszeniu, czyli w takim stopniu, że ojciec po dokonaniu tej darowizny nie byłby w stanie się samodzielnie utrzymać, może on odwołać darowiznę. Warto zaznaczyć, iż możliwe jest skuteczne odwołanie darowizny tylko w takiej części, jaka wystarcza do wyeliminowania wymienionego w art. 896 k.c. uszczerbku - wtedy obdarowany będzie zobowiązany jedynie do zwrotu części przedmiotu darowizny (oczywiście, w przypadku, jeśli ten jest podzielny).3 W przypadku odwołania darowizny jeszcze niewykonanej bez znaczenia dla uprawnienia darczyńcy jest przyczyna zmiany jego stanu majątkowego, czyli mogą to być przesłanki zarówno obiektywne, jak i subiektywne (np. chybione decyzje finansowe darczyńcy). Z kolei okolicznościami pozbawiającymi darczyńcę prawa do odwołania darowizny będzie pogorszenie jego stanu majątkowego spowodowane umyślnie lub wskutek niedbalstwa, np. wtedy, gdy darczyńca dokona podpalenia swojego przedsiębiorstwa czy też gospodarstwa rolnego.4