Instytucja kary umownej jest narzędziem służącym do zabezpieczenia sytuacji niewykonania lub nienależytego wykonania postanowień umownych, stanowiąc formę odszkodowania umownego. Wprowadzenie do umowy klauzuli kary umownej pełni zatem przede wszystkim rolę zabezpieczenia trwałości umowy, jej wykonania oraz jednocześnie funkcję odszkodowawczą.

W umowie można zastrzec, że naprawienie szkody spowodowanej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy nastąpi poprzez zapłatę określonej sumy pieniężnej - taki zapis oznacza właśnie wprowadzenie klauzuli kary umownej. Warto wskazać, że zastrzeżenie w umowie kary umownej jest uzależnione wyłącznie od woli stron umowy, a co za tym idzie, nie musi obowiązkowo znaleźć się w treści umowy.

Należy pamiętać, że postanowienia dotyczące kary umownej odnosić się mogą jedynie do zobowiązań niepieniężnych,1 czyli do takich, które nie są wyrażone w pieniądzu. Nie można np. zastrzegać kar umownych na wypadek opóźnienia w zapłacie, gdyż jest to zobowiązanie pieniężne i w takim przypadku przysługują nam inne instrumenty prawne, tj. odsetki za opóźnienie.

KARA UMOWNA A SZKODA WIERZYCIELA

Zgodnie z art. 484 § 1 k.c. kara umowna należy się wierzycielowi "bez względu na wysokość poniesionej szkody". Taki zapis ustawy może być rozumiany dwojako, tj. kara umowna jest zależna od powstania szkody, niezależnie od jej wysokości, bądź kara umowna jest w ogóle niezależna od powstania szkody. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z Uchwałą Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 6 listopada 2003 r., III CZP 61/03 właściwszą wydaje się ta druga interpretacja, gdyż w orzeczeniu tym wskazano: "Zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody". 2

KARA UMOWNA A ODSZKODOWANIE

Warto podkreślić, że żądanie odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony w umowie inaczej postanowiły.

Stąd też jeżeli dojdzie do sytuacji, że po stronie wierzyciela powstanie wyższa szkoda niż wysokość ustalonej kary umownej, a strony nie wprowadziły do umowy dodatkowego zapisu, iż obok kary umownej można domagać się odszkodowania, to w razie powstania szkody przewyższającej wartość zastrzeżonej kary umownej nie będzie można uzupełniająco domagać się odszkodowania. Przykładowo strony uzgodniły w umowie, iż w przypadku braku dostawy w terminie zakontraktowanych produktów rolnych rolnik zapłaci karę umowną w wysokości 2000 zł. Jeżeli brak jest dodatkowego postanowienia umownego, to druga strona umowy nie może dochodzić odszkodowania w razie, gdyby poniosła szkodę w wysokości 10 000 zł. Stąd też wierzyciel w takim przypadku może domagać się od rolnika maksymalnie zapłaty kwoty 2000 zł.

WYSOKOŚĆ KARY UMOWNEJ