Wartość produkcji uzyskaną w ciągu roku z jednego hektara uprawy lub od jednego zwierzęcia, która jest pomniejszona o koszty bezpośrednie poniesione na wytworzenie tej produkcji, określa się jako nadwyżkę bezpośrednią. Była ona jednym z tematów seminarium w Instytucie Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej – PIB. Instytut bowiem już od 20 lat prowadzi badania kosztów poszczególnych produktów rolniczych. Rozpoczęto je w 1983 r. i od tego czasu system podlegał wielu modyfikacjom. W ramach systemu Agrokoszty gromadzone są szczegółowe dane o poziomie produkcji i poniesionych nakładach, kosztach bezpośrednich dla produkcji roślinnej i zwierzęcej. Dane te pozwalają na obliczenie nadwyżki bezpośredniej, która jest pierwszą kategorią dochodową rachunku kosztów.

W badaniach brały udział indywidualne gospodarstwa rolne, które wybrano z reprezentatywnej grupy gospodarstw w Polsce, prowadzących rachunkowość rolną. Gospodarstwa te położone są na terenie całego kraju i charakteryzują się różną skalą produkcji. Gospodarstwa, które zostały wybrane, były silniejsze ekonomicznie, o czym świadczą wyższe plony i niejednokrotnie wyższa wydajność zwierząt. Struktura i poziom produkcji nie pozwalają jednak na bezpośrednie uogólnienie wyników w całym kraju. Niemniej wieloletnie badania wykazały, że wyniki z tych gospodarstw wiernie odzwierciedlają zmiany, jakie zachodzą w gospodarstwie wskutek zewnętrznych warunków. Tym bardziej, że ocena sytuacji dochodowej przeprowadzana jest w grupach gospodarstw, które wyodrębnia się według określonych kryteriów, takich jak: skala produkcji, powierzchnia uprawy, poziom produkcji żywca. Dlatego uzyskane wyniki dla tej grupy gospodarstw dają jasny obraz sytuacji dochodowej. Wyniki zaprezentowano według poniesionych kosztów bezpośrednich, które są rezultatem nakładów produkcyjnych, jakie ponosi rolnik, a ich wysokość zależy wyłącznie od niego.

Na podstawie wyników w gospodarstwach konwencjonalnych i ekologicznych można odpowiedzieć na pytanie, czy poziom poniesionych kosztów bezpośrednich ma wpływ na uzyskiwane dochody, czy też decydują o tym inne czynniki. Struktura kosztów bezpośrednich w produkcji roślinnej, które zostały wzięte pod uwagę w tym rachunku, to przede wszystkim materiał siewny, nawozy, środki ochrony roślin, regulatory wzrostu, koszty ubezpieczenia i specjalistyczne.