Wytworzona przez hodowcę odmiana jest chroniona wyłącznym prawem. To rodzi dla rolników pewne obowiązki, wynikające z Ust. z dnia 26 czerwca 2003 r., o ochronie prawnej odmian roślin. Prawo zastrzega dla hodowcy wyłączność w rozmnażaniu, oferowaniu i sprzedawaniu oraz wszelkich innych formach zbytu materiału siewnego chronionej odmiany. Aby rozmnażać, oferować i sprzedawać nasiona takiej odmiany jako materiał siewny, konieczne jest podpisanie umowy licencyjnej z hodowcą, zobowiązującą do uiszczania hodowcy określonej opłaty licencyjnej. Każdy, kto rozmnaża, oferuje lub sprzedaje jako materiał siewny nasiona odmiany chronionej bez podpisania umowy licencyjnej z hodowcą, narusza jego wyłączne prawo, co wiąże się z powstaniem odpowiedzialności zarówno cywilnej, jak i karnej.

Od tego prawa powstał wyjątek, zwany odstępstwem rolnym. - Odstępstwo umożliwia rolnikom wysiew materiału odmiany chronionej, pochodzącego z własnej uprawy, bez wiedzy i pisemnej zgody hodowcy. Rolnik zobowiązany jest wówczas, w ciągu 30 dni od zasiewu, zapłacić hodowcy połowę opłaty licencyjnej, obowiązującej dla tej odmiany - objaśnia Paweł Kochański, prezes zarządu Agencji Nasiennej Sp. z o.o.

Samozaopatrzenie w materiał siewny odmiany chronionej wyłącznym prawem bez płacenia jest więc przestępstwem, takim samym jak kopiowanie płyty z filmem czy muzyką.

Odstępstwo rolne, czyli możliwość użycia jako materiału siewnego nasion pochodzących z własnego zbioru, obejmuje odmiany chronione na poziomie krajowym oraz wspólnotowym. Do chronionych na poziomie krajowym zaliczamy odmiany: pszenicy zwyczajnej, żyta, jęczmienia, pszenżyta, owsa, kukurydzy, rzepaku ozimego, ziemniaka. Na poziomie wspólnotowym do odmian chronionych wliczają się: bobik, ciecierzyca pospolita, groch zwyczajny, koniczyna aleksandryjska, koniczyna perska, lucerna siewna, łubin żółty, wyka siewna, jęczmień, kanar, owies, pszenica orkisz, pszenica twarda, pszenżyto, ryż, żyto, ziemniaki, len oleisty, rzepak, rzepik. Odstępstwo rolne nie obejmuje gatunków, które nie zostały wymienione, a także odmian mieszańcowych i syntetycznych. Oznacza to, że wysiew nasion takich gatunków, pochodzących z własnych rozmnożeń, jest przestępstwem.

Powołana w celu reprezentowania polskich hodowli roślin rolniczych w sprawach kontroli obrotu nasiennego Agencja Nasienna w Lesznie realizuje zadania służące uporządkowaniu rynku nasiennego w Polsce. Do zadań Agencji należy m. in. zbieranie informacji o wykorzystaniu materiału siewnego ze zbioru odmian chronionych wyłącznym prawem (czyli samozaopatrzenie w nasiona niekwalifikowane). W tym celu Agencja rozsyła do rolników wnioski wraz z drukami AGNAS, na których należy składać informacje.