Aby osłony dobrze spełniały swoją funkcję, muszą być szczelne, przepuszczające światło słoneczne, a gleba pod nimi powinna być odpowiedniej jakości, właściwie nawożona, wolna od patogenów, które pod osłonami bardzo łatwo się rozprzestrzeniają. Na początku istotne są wybory dotyczące miejsca, które przeznacza się pod uprawę, i warzyw, które tam będą uprawiane.

Najlepsze stanowiska są na płaskim terenie, osłonięte od wiatru i dobrze nasłonecznione. Wskazane jest unikanie uprawy pod folią w tym samym miejscu przez kilka kolejnych lat. Jeżeli jednak nie ma takiej możliwości, to koniecznie należy zadbać o właściwy dobór roślin i ich kolejność zasiewania. Mówiąc wprost: trzeba zadbać o płodozmian.

„Trójpolówka”, czyli zmianowanie
– Najpierw trzeba pomyśleć o zmianowaniu –  sugeruje inż. Barbara Śliwka z Podlaskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Szepietowie. – Jeśli zaplanujemy zmianowanie na kilka lat, to wtedy stworzymy płodozmian. Jest to o tyle ważne, że uprawiając na tym samym miejscu te same rośliny, z tych samych rodzin – przyczyniamy się do zwiększenia ryzyka zaatakowania uprawy przez szkodniki i choroby, głównie pochodzenia glebowego.

Osłony stwarzają takie możliwości, że można uprawiać kilka różnych gatunków w różnych okresach –  przedplony i poplony, o mniejszych wymaganiach co do temperatury niż plon główny, którym zazwyczaj są pomidory i ogórki, a więc rośliny ciepłolubne.

W pierwszym roku glebę pod osłoną (poszczególne grządki albo całą powierzchnię) można wykorzystać wczesną wiosną na uprawę takich przedplonów, jak: rzodkiewka, sałata, cebula, dymka, szpinak czy pędzenie pietruszki. Natomiast w początku maja przychodzi pora na plon główny, czyli np. pomidory, które będą nam owocowały do jesieni. W kolejnym roku jako przedplony warto wysiać warzywa liściowe, a jako plon główny wybrać np. ogórki. W tym wypadku na poplon można pomyśleć o rzodkiewce.

W trzecim roku konstruowania płodozmianu po zastosowaniu różnych przedplonów, np. wczesnej kapusty, można ponownie jako plon główny wybrać pomidory czy ogórki. Uprawa zróżnicowana roślin o różnych wymaganiach nie doprowadzi do „zmęczenia gleby”, a szkodniki atakujące dane rośliny z gleby nie będą miały większych szans rozwoju.

Wstrzymać słońce, wzruszyć glebę
Kiedy już stanowisko do uprawy zostało wybrane: słoneczne i bezwietrzne, pracę pod osłonami należy rozpocząć od przygotowania gleby. Pierwszy etap tego przygotowania ogrodnicy z pewnością mają już za sobą, ponieważ na jesieni dokonali głębokiej orki przedzimowej. Na wiosnę wystarczy więc zastosować kultywator. Chodzi bowiem o to, aby na parę dni przed siewem, dokładnie wzruszyć glebę i wyrównać ją. Gleba lekko osiądzie i będzie wówczas lepiej przylegała do ziaren.

Ze względu na krótki okres wegetacji warzyw pod osłonami (przeciętnie ok. trzech tygodni) wymagają one dużej ilości łatwo przyswajalnych składników pokarmowych w glebie. Bardzo dobry jest nawóz organiczny, czyli ziemia kompostowa. Wskazane jest jednak, aby nawóz organiczny był użyty we wstępnej fazie przygotowania gleby, a bezpośrednio przed siewem –  nawozy mineralne fosforowo-potasowe i azotowe. Siew i pielęgnacja
Pod niskimi osłonami można uprawiać: rzodkiewkę, sałatę, bób, kapustę, ogórki i pomidory bezpalikowe. Najwcześniej, bo w końcu lutego (w tym roku miesiąc później) wysiewa się bób i sałatę. Pod koniec marca (w tym roku w pierwszych dekadach kwietnia) wysiewane są: rzodkiewka, marchew, burak, pietruszka. Jeśli nie jest to siew punktowy, lecz rozsada, to gdy rośliny mają po dwa, trzy liście, należy ręcznie zdjąć osłonę i wykonać przerywkę, po czym z powrotem położyć folię.

Położenie włókniny powoduje podwyższenie temperatury o 2–3 st.C; folii perforowanej – o 5 st.C, a niski tunel o 4–5 st.C. Dlatego, kiedy na zewnątrz temperatura wzrasta i słońce zaczyna mocniej operować, trzeba uważać, aby rośliny pod folią nie przegrzały się albo nawet nie uległy poparzeniu. Tunele należy też wietrzyć, podnosząc na dzień boki osłony ku górze, bowiem w upalne dni temperatura w tunelu może wzrosnąć do 30 st.C, a dla roślin dopuszczalna najwyższa temperatura wynosi do 25 st.C. Konieczne jest zatem zraszanie roślin pod folią i w tunelach.  Podlewanie w tunelach może się odbywać za pomocą węża, ale najlepsze są systemy nawadniania liniami kroplującymi.

Podlewanie warzyw np. w niskich tunelach odbywać się powinno we wczesnych godzinach porannych. Chodzi o to, aby nie było zbyt dużej wilgotności na noc. Jeśli jest zbyt wilgotno, natychmiast pojawiają się choroby grzybowe i bakteryjne. W innych porach dnia podlewanie jest niewskazane.

Włóknina nie powoduje oparzeń roślin, ani nadmiernej wilgotności. Zdejmowanie osłon powinno się odbywać w pochmurny dzień do południa, aby rośliny wydelikacone pod osłonami nie przeżyły podwójnego szoku termicznego: najpierw pod wpływem zbyt gwałtownie operującego słońca, a potem z powodu nocnego ochłodzenia. Muszą mieć czas na adaptację.

Od włókniny po tiul
Do coraz popularniejszych upraw pod osłonami stosuje się folię perforowaną lub agrowłókninę, rozpościerane bezpośrednio na roślinach. To sposób bardzo praktyczny.

Bezpośrednie przykrycie agrowłókniną jest bezpieczniejsze i pozwala na dłuższe przetrzymywanie osłony na roślinach. Jednakże w uprawie niektórych warzyw większe przyspieszenie terminu zbiorów i okazalszy plon daje uprawa pod folią perforowaną. Folia perforowana różni się wielkością perforacji. Folia o mniejszej ilości otworów, licząca np. 100 otworów na 1 mkw, może być z powodzeniem stosowana do przykrycia warzyw wcześnie wysiewanych lub sadzonych – rzodkiewki, kapusty, kalafiora, sałaty. W uprawie warzyw ciepłolubnych większe zastosowanie ma folia gęściej perforowana, mająca np. 5 tys. otworów na mkw.

Jeśli planowane jest osłanianie trwające dłużej niż trzy tygodnie, folia powinna posiadać od 800 do 1000 otworów na 1 mkw. Uwaga: jeśli chodzi o dodatkową perforację, można wykonać ją samodzielnie, posługując się wiertarką elektryczną (400 do 800 obrotów na min.).

Rozkładając folię, trzeba pamiętać, aby pomiędzy sąsiadującymi ze sobą pasami pozostawiać co najmniej 50 cm odkrytej gleby. Jest to konieczne do zapewnienia glebie właściwej wilgotności; woda z opadów musi mieć możliwość przeniknięcia do niej. Brzegi folii, około 15 cm, należy przykryć ziemią lub przytwierdzić w inny sposób, aby ją ustabilizować. Bardzo praktycznym rozwiązaniem są woreczki z ziemią, którymi obciąża się brzegi folii. Folia nieustabilizowana, zbyt  swobodnie spoczywająca na roślinach, może je po prostu uszkodzić, ocierając się o nie podczas silniejszego wiatru. Należy zatem pamiętać, aby, naciągając folię na uprawy, pozostawić pewną rezerwę, z której skorzystamy, gdy rośliny podrosnąUprawy pod osłonami z agrowłókniny wyglądają bardzo podobnie. Do płaskiego okrywania roślin w celu przyspieszenia ich wegetacji i plonowania wskazana jest włóknina biała o masie 17 g/mkw. Taką osłonę stosuje się w uprawie rzodkiewki, warzyw kapustnych, wczesnych odmian marchwi, sałaty, papryki, selera, ogórków, a także truskawek. Włókninę rozkłada się w podobny sposób, bezpośrednio na zagony po wysiewie nasion lub na wysadzane rośliny i tak samo należy ją stabilizować.

Ostatnią nowością w dziedzinie osłon jest tzw. tiul, czyli siatka ochronna o oczkach do 1 milimetra. Skutecznie chroni ona przed bardzo drobnymi szkodnikami, jak muszka śmietka czy połyśnica marchwiana. Tiule mogą pozostawać na warzywach do końca ich wegetacji.

Zdaniem eksperta
inż. Agnieszka Stępkowska, Pracownia Uprawy Warzyw, Instytut warzywnictwa w Skierniewicach

Przed przystąpieniem do przygotowania gleby pod uprawy warzyw pod osłonami trzeba dokonać jej analizy. To wciąż nie jest u nas powszechnie stosowane. A szkoda. Ogrodnicy mogą uniknąć wielu kłopotów, a przede wszystkim ułatwić sobie pracę i sprawić, że cała uprawa będzie bardziej efektywna, jeśli dadzą próbkę gleby do analizy. Najpóźniej na trzy tygodnie przed siewem bądź sadzeniem należy pobrać próbkę gleby, bardzo starannie ją opisać, z zaznaczeniem, pod jakie uprawy szykowana jest gleba, jakie przedplony, plony i poplony są przewidywane, jakie nawozy stosowano. Im  więcej informacji w opisie próbki, tym dokładniejsze będą zalecenia po przeprowadzonej analizie. Analizy takie przeprowadzają Stacje Chemiczno-Rolnicze, Ośrodki Doradztwa Rolniczego i nasz Instytut w Skierniewicach. W tym roku kalendarz siewów warzyw do uprawy pod osłonami został zakłócony z powodu długiej zimy. Dlatego szczególnie uważnie trzeba sprawdzić temperaturę i wilgotność gleby przed siewem. Jeśli nasiona znajdą się w glebie zbyt zimnej – przez długi czas nie będą kiełkowały, jeśli w glebie zbyt wilgotnej – zaczną gnić. Jeśli warstwa gleby, do której trafiają nasiona, jest zbyt chłodna, może nastąpić tzw. jarowizacja, czyli wybicie pędu kwiatowego przed zbudowaniem masy wegetatywnej; z warzyw grozi to zwłaszcza kapustnym. Tak więc temperatura powietrza 8–10 st.C powoduje odpowiednie ogrzanie gleby do zasiewu bądź nasadzeń. Natomiast wilgotność gleby powinna utrzymywać się na poziomie 80 proc. polowej pojemności wodnej.

Można samemu sprawdzić wilgotność gleby: grudkę ziemi należy zacisnąć w dłoni. Jeśli woda nie wycieka między palcami, a po otwarciu dłoni znajduje się na niej grudka ziemi – to znaczy, iż właściwy jest stopień jej wilgotności. Jeśli woda wycieka – jest za wilgotno, a gdy grudka na dłoni rozsypuje się – gleba jest zbyt sucha.

Źródło "Farmer" 07/2006