W wypadku odstępstwa rolnego rolnik sam musi zapłacić hodowcy za wykorzystanie do siewu nasion z własnego zbioru, bez pisemnej zgody hodowcy lub właściciela odmiany. Odstępstwo rolne jest odstępstwem od wyłącznego prawa hodowcy i stanowi, że rolnik, będący posiadaczem gruntów rolnych, może nasiona zebrane w celach siewnych wykorzystać do siewu na posiadanych przez siebie polach bez obowiązku uzyskiwania pisemnej zgody hodowcy.

Intencją odstępstwa rolnego w Europie Zachodniej było od początku zabezpieczenie interesów rolników na wypadek niedoboru kwalifikowanego materiału siewnego na rynku. Tymczasem w Polsce jest inaczej. Jedynie w sezonie 2006/2007 zabrakło takiego materiału kwalifikowanego i to tylko dlatego, że firmy nasienne nie były przygotowane na zwiększony popyt spowodowany niekorzystną pogodą (rolnicy nie mieli własnego ziarna, które nadawałoby się do siewu).

Aby skorzystać z odstępstwa rolnego, musi być spełnionych kilka warunków:

rolnik musi wiedzieć, jaką odmianę chce użyć do siewu;

materiał ze zbioru pochodzi z gruntów posiadanych prze rolnika;

materiał ze zbioru będzie wysiany na gruntach posiadanych przez tego samego rolnika;

odmiana należy do gatunku dopuszczonego przez prawo do korzystania z odstępstwa rolnego: dla odmian chronionych wyłącznym prawem hodowcy na poziomie krajowym – jęczmień, kukurydza, owies, pszenica zwyczajna, pszenżyto, żyto, rzepak ozimy, ziemniaki; dla odmian chronionych wyłącznym prawem hodowcy na poziomie wspólnotowym – jęczmień, owies, pszenica zwyczajna, orkisz i twarda, pszenżyto, żyto, kanar, ryż, bobik, ciecierzyca pospolita, groch siewny, koniczyna aleksandryjska, koniczyna perska, lucerna siewna, łubin żółty, wyka siewna, len oleisty (z wyłączeniem lnu włóknistego), rzepak, rzepik, ziemniaki;

rolnik, który użył własnych nasion odmiany chronionej do siewu, jest zobowiązany do uiszczenia opłaty właścicielowi odmiany w terminie 30 dni od daty siewu; opłata wynosi połowę opłaty licencyjnej lub może zostać ustalona w drodze umowy. Zwolnieni z opłaty są jedynie drobni rolnicy, którzy posiadają grunty orne o powierzchni do 10 ha dla odmian chronionych na poziomie krajowym i do 30 ha – dla odmian chronionych w całej UE.

Informację o stawkach opłat, a także właścicielach poszczególnych odmian można znaleźć na stronie internetowej Agencji Nasiennej z Leszna, która reprezentuje interesy kilkunastu firm hodowlano-nasiennych (www.agencjanasienna.pl).