Próchnica glebowa (humus) jest naturalną mieszaniną różnych substancji organicznych i mineralno-organicznych. Są to głównie szczątki roślin i zwierząt w różnym stopniu rozkładu przez mikroorganizmy glebowe. Składa się z wielu frakcji o różnej barwie, rozpuszczalności w wodzie i łatwości mineralizacji. Głównym składnikiem próchnicy są kwasy humusowe, a proces ten nazywa się humifikacją. Powstawanie i rozkład próchnicy jest procesem ciągłym, a le wolno zachodzącym.

CENNA PRÓCHNICA

Intensyfikacja produkcji roślinnej przyczyniła się do zubożenia gleb w próchnicę, powodując pogorszenie ich właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych. Spadek jej zawartości sprawia, że gleba traci nadaną jej wcześniej strukturę. Brakuje bowiem lepiszcza sklejającego jej cząstki w agregaty, tworzące strukturę gruzełkowatą. W efekcie gleby lekkie stają się bardzo przepuszczalne i podatne na erozje, a ciężkie zaskorupiają - wzrasta ich zwięzłość. Pogorszenie właściwości fizycznych przejawia się także spadkiem pojemności cieplnej - gleba wolniej się ogrzewa i szybciej wychładza. Co gorsza spada także jej pojemność wodna. Związki próchniczne w stosunku do swojej masy są zdolne zatrzymywać trzy do pięciokrotnie więcej wody.

W odniesieniu do właściwości chemicznych gleb, spadek ich zasobności w próchnicę powoduje obniżenie zdolności buforowych. Szybciej się zakwaszają. Maleje ich pojemność sorpcyjna. Ograniczeniu ulega pozytywny wpływ środowiska glebowego na zachodzące w roślinach procesy fizjologiczne - w skład próchnicy wchodzi wiele tzw. substancji wzrostowych, intensyfikujących gospodarkę wodną, oddychanie i fotosyntezę. Oddziaływanie próchnicy na właściwości biologiczne gleb można zamknąć w stwierdzeniu - wpływają na wielkość i aktywność mikroflory i mikrofauny glebowej.

Według unijnych kryteriów, aż 89 proc. polskich gleb jest zdegradowane. Zawierają średnio 1,25 proc. próchnicy. Według Komisji Europejskiej zawartość próchnicy w glebie poniżej 1,75 proc. poprzedza jej pustynnienie. Grunty te wymagają rekultywacji. Tę dramatyczną ocenę łagodzi opinia polskich naukowców, którzy dopuszczają różną zawartość próchnicy, zależnie od składu granulometrycznego gleby.

Optymalna zawartość próchnicy w glebach polskich wg IUNG w Puławach wynosi na glebach:

bardzo lekkich - do 1 proc.

lekkich - 1,1-1,5 proc.

średnich - 1,6-2,5 proc.