Rolnicy wciąż niedoceniają wagi ochrony zbóż przed chorobami. Tymczasem skuteczna ochrona jest ważna zwłaszcza w uprawie pszenicy. Problem zdrowotności nasila się przy dużym udziale zbóż w zmianowaniu. Bardzo często rolnicy uprawiają tylko zboża. Na polach pozostaje wtedy wolno mineralizującą się słoma. Jeśli na domiar złego popełniają podstawowe błędy agrotechniczne (zbyt gęsty i niestaranny siew, niewłaściwy dla danego rejonu dobór odmiany oraz nieracjonalne nawożenie), są skazani na występowanie sprawców licznych chorób. Zbożem wyjątkowo wrażliwym na porażenie przez choroby jest pszenica. Najczęściej występujące choroby w pszenicy ozimej wraz z krótkimi opisami objawów ich występowania przedstawiono w tabeli 1.

Zanim dokona się wyboru preparatu, powinno się znać skuteczność środka, którym chce się przeciwdziałać chorobie lub grupie chorób, lub je zwalczać. Ważny jest również koszt zabiegu, na który składa się wartość preparatu oraz koszt jego zastosowania. Fungicydowej ochrony pszenicy nie da ograniczyć się do jednego zabiegu.

Zwalczanie chorób wymaga zaprawiania ziarna i dwu-, a niekiedy trzykrotnego wykonania oprysków, często niezbyt tanimi preparatami. Wybór pojedynczych środków lub całego programu ochrony będzie należał oczywiście do rolnika. Przed podjęciem decyzji warto poznać wyniki badań i obserwacji dotyczących środków i programów, prowadzonych przez niezależne ośrodki badawcze.

Od roku 2002 w Stacji Doświadczalnej IUNG Baborówko (Wielkopolskie) specjaliści IUNG i IOR prowadzą doświadczenia polowe z różnymi fungicydami zalecanymi w ochronie pszenicy ozimej. Największe średnie przyrosty plonów ziarna (1,2 tony z hektara) uzyskano w 2002 r., mniejsze (1 tonę) w 2004 r., a najmniejsze (0,5 tony) w bardzo suchym 2003 r. Poza przebiegiem pogody i odpornością odmiany, skuteczność zabiegu wyrażona w przyrostach plonów, zależała od substancji aktywnych zawartych w fungicydach. Największe różnice w uzyskiwanych zwyżkach plonu między porównywanymi programami ochrony wynosiły w roku 2002 – 17 proc., 2003 – 14 proc. i 2004 - 12 proc.. Szczegółowe informacje o występujących w pszenicy ozimej chorobach i efektach ich zwalczania w roku 2004 przedstawiono w tabeli 2.

Warto również znać przeciętny przyrost wartości plonów po odliczeniu poniesionych nakładów na zabiegi fungicydowe, który w 2002 r. wynosił 330 zł, w suchym 2003 r. tylko 30 zł i w 2004 r. - 180 zł z hektara. Wiedza ta pozwoli rolnikowi na wybór całego programu ochrony lub pojedynczych preparatów, które będą zarówno skuteczne, jak i opłacalne.

Tabela 1. Najczęściej występujące choroby grzybowe i ich objawy w pszenicy ozimej

Choroba Widoczne objawy na pszenicy Mączniak prawdziwy  Na liściach i pochwach liściowych, a później na zielonych źdźbłach widoczne białe, mączyste skupienia grzybni, przechodzące w szarobrązowe, aż do ciemnobrązowych lub czarnych pod koniec wegetacji. Rdza brunatna Na górnej powierzchni liści brązowe skupienia zarodników, niekiedy występujące również na źdźbłach i pochwach liściowych. Septorioza liści, septorioza plew Na blaszkach liści początkowo jasnozielone, potem żółte, a jeszcze później brązowe plamy, nieregularnie okrągłe do owalnych i zlewające się w “pasemka”. Porażona tkanka zasycha i tworzy nekrozy z owocnikami widocznymi w postaci ciemnych punktów. Choroba przenosi się z dolnych partii rośliny na górne, atakując kłos (septorioza plew). W czasie kwitnienia widoczne brunatne plamki na brzegach plew, które stopniowo zasychają. Brunatna plamistość liści Początkowo ciemne przebarwienie, rozwijające się w wyraźną czarną plamkę z jaśniejszą obwódką, a następnie rozlewanie się plam i zasychanie liścia. Łamliwość źdźbła  Najgroźniejsza choroba podstawy źdźbła. Objawy występują na podstawie źdźbła lub pomiędzy pierwszym a drugim kolankiem. Podłużne bursztynowo-brązowe plamy z rozmazaną obwódką. Czasami w centralnej części plamki widoczny nalot “sadzy” – grzyba. Efektem jest próchnienie podstawy źdźbła i “bielenie kłosów”, wyleganie łanu, niekiedy znaczne. Fuzaryjna zgorzel podstawy
źdźbła i korzeni  Przebarwianie i brunatnienie korzeni, u podstawy źdźbła pochwy liściowe zmieniające barwę na brązowe. Wewnątrz źdźbeł tworzy się niekiedy biała watowata grzybnia. Rośliny mogą przedwcześnie zasychać, co widoczne jest jako tzw. białokłosowatość. Fuzarioza kłosów Objawy występują na kłosach – zasychanie, kłosy pokrywają się białym lub różowym nalotem z pomarańczowymi lub łososiowymi skupieniami zarodników. W porażonych kłosach nie ma ziarna lub zbiera się tylko poślad.

Tabela 2. Choroby grzybowe i skuteczność ich zwalczania w pszenicy ozimej w 2004 r.

Choroby Substancje aktywne Średnia skuteczność
zwalczania (%) Mączniak prawdziwy triazole + morfoliny,benzimidazole + triazole,
morfoliny + benzimida-zole +triazole 98,297,8
97,3 Septorioza liści i plew
benzimidazole + triazole,morfoliny + benzimida-zole + triazole 99,298,3 Łamliwość źdźbła imidazole + triazole,triazole + morfoliny,
benzimidazole + triazole + morfoliny 96,0
95,0
95,0 Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła benzimidazole + triazole + morfoliny,
triazole + morfoliny,
benzimidazole + triazole,
imidazole + triazole 99,0
93,0
91,0
91,0

Źródło: "Farmer" 08/2005