PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

System uprawy roli a nasilenie występowania podsuszek

Autor: Ryszard Weber, Włodzimierz Kita

Dodano: 30-04-2016 08:16

Tagi:

Czy rezygnacja z systemu płużnego na rzecz bezorkowego naraża zboża na silniejszą presję chorób podsuszkowych? Które zabiegi agrotechniczne są szczególnie efektywne w ograniczaniu występowania tych infekcji?



Znaczna degradacja środowiska glebowego spowodowana przez intensywną uprawę roli wymusza wręcz poszukiwanie nowych technologii sprzyjających ochronie gleby i bioróżnorodności oraz odtwarzających naturalne biocenozy na obszarach intensywnej produkcji rolnej. Czynnikiem w dużym stopniu ograniczającym pozytywne efekty uprawy bezpłużnej jest obecnie stosowany nagminnie płodozmian z dużym udziałem zbóż. Rozdrobniona słoma na powierzchni gleby wywiera znaczący wpływ na zachowanie wilgotności gleby i ograniczenie wzrostu chwastów. W uprawach bezpłużnych może jednak nastąpić spadek plonów zbóż z powodu zwiększonej presji ze strony chorób grzybowych przenoszonych przez resztki pożniwne przedplonu.

WZRASTA PRESJA CHORÓB FUZARYJNYCH

Wzrost powierzchni uprawy zbóż oraz ocieplanie klimatu spowodowały nasilenie chorób fuzaryjnych. Grzyby z rodzaju Fusarium są sprawcami zgorzeli siewek, chorób podstawy źdźbła i kłosa. W Polsce najczęściej występują następujące gatunki Fusarium: F. culmorum, F. avenaceum, F. graminearum, F. poae. Pogarszają one jakość ziarna zbóż i wytwarzają liczne metabolity wtórne - mikotoksyny wykazujące działanie toksyczne dla ludzi, zwierząt i roślin. Grzyby rodzaju Fusarium występują na wielu gatunkach roślin uprawnych i chwastach. Różne gatunki Fusarium wyizolowano z buraków cukrowych, lnu, fasoli, grochu, szparagów i koniczyny czerwonej. Najczęściej spotykanymi objawami chorób fuzaryjnych w pszenicy są: zgorzel siewek, fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni, fuzarioza liści i fuzarioza kłosa. Rozróżnia się zgorzel siewek przedwschodową (porażone są kiełki roślin, które ciemnieją i zamierają pod powierzchnią gleby) i po-wschodową. Porażenie zbóż może nastąpić poprzez grzybnię lub zarodniki występujące na resztkach pożniwnych przedplonu. W wyniku znacznego porażenia ziarna obserwuje się opóźnione, przerzedzone wschody lub zniekształcenie siewek zbóż, które po krótkim czasie obumierają.

Objawy fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni widoczne są w okresie kwitnienia pszenicy i obejmują zasięgiem system korzeniowy oraz podstawę źdźbła. W fazie dojrzałości mleczno-woskowej ziarna na dolnych międzywęźlach chorych roślin można zauważyć charakterystyczne brązowe przebarwienia, smugi, często obejmujące znaczną powierzchnię podstawy źdźbła (fot.). Wewnątrz źdźbła występować może różowo zabarwiona grzybnia, która w ekstremalnych przypadkach uniemożliwia transport wody i składników odżywczych do tworzącego się kłosa pszenicy. Często grzybom z rodzaju Fusarium towarzyszą inne gatunki, jak: Oculimacula spp., Drechslera sorokiniana, Ceratorhiza (Rhizoctonia) cerealis wywołujące choroby podstawy źdźbła: łamliwość źdźbła zbóż, zgorzel podstawy źdźbła i korzeni lub ostrą plamistość oczkową. Najważniejszym źródłem infekcji dla kłosów pszenicy są nierozłożone resztki pożniwne przedplonu z zasiedlającymi je grzybami: F. graminearum, F. avenaceum lub F. culmorum (fot.). Na wiosnę na ściernisku przy znacznej wilgotności powietrza dochodzi do wytworzenia owocników z askosporami. Natomiast makro- i mikrokonidia, chlamydospory lub fragmenty strzępek grzybni są rozprzestrzeniane kroplami deszczu na wyższe partie rośliny. Unoszone przez wiatr zarodniki (askospory) F. graminearum lub F. avenaceum przyczyniają się w głównej mierze do infekcji kłosa w fazie kwitnienia lub w fazach pomiędzy kwitnieniem a dojrzałością mleczną ziarna. Jeden dzień z opadami deszczu na poziomie 3-4 mm jest wystarczającym czynnikiem do porażenia kłosa grzybami z rodzaju Fusarium. Pojawiły się również publikacje udowadniające, że zakażenie kłosa może nastąpić poprzez przerost grzybni wewnątrz tkanek korzeni, a następnie źdźbła aż do osadki kłosowej. Badania wykazały, że szczególnie groźnym sprawcą systemicznego porażenia pszenicy jest grzyb F. culmorum.

Bezpośrednio porażone ziarno jest słabo wykształcone, pomarszczone i odznacza się jaśniejszą barwą w porównaniu z ziarnami zdrowymi. Objawy zasychania części kłosa powstają, gdy zarodniki grzyba wnikają do środkowych części osadki kłosowej. Rozrastająca się grzybnia przerywa drogę transportu wody i składników odżywczych, uniemożliwiając w niektórych przypadkach wykształcenie ziarna w porażonych partiach kłosa. W wyniku infekcji kiełków pszenicy następuje ograniczenie plonowania o 7-17 proc. Porażenie korzeni roślin w późniejszych fazach rozwoju warunkuje straty plonu o 10-30 proc. Natomiast porażenie kłosów grzybami z rodzaju Fusarium może powodować zmniejszenie plonowania o30-70 proc.

AGROTECHNICZNE ZABIEGI OCHRONNE

Chemiczne zabiegi ochrony roślin ograniczają wprawdzie występowanie chorób, ale nie są w stanie całkowicie zapobiegać stratom plonu i pogorszeniu jakości ziarna. Natomiast w pełni skuteczną metodą przeciwko chorobom fuzaryjnym jest hodowla odmian odpornych i prawidłowa agrotechnika.

Uprawa roślin bobowatych w dużym stopniu ogranicza występowanie chorób fuzaryjnych na polu. Rolę fitosanitarną spełniają wszelkiego rodzaju międzyplony, przede wszystkim rośliny z rodziny kapustowatych: gorczyca biała i rzodkiew oleista. Również międzyplony wyki ozimej, koniczyny czerwonej, lucerny mieszańcowej mogą w znacznym stopniu ograniczyć występowanie chorób fuzaryjnych w zasiewach zbóż.

Gatunki zbóż różnią się znacznie pod względem odporności na porażenie roślin grzybami rodzaju Fusarium i zawartością mikotoksyn w ziarnie. Największą odpornością odznacza się jęczmień ozimy i jary. Większym porażeniem chorobami fuzaryjnymi cechuje się pszenica ozima. Pszenica jara z powodu możliwości znacznego rozkładu resztek pożniwnych w miesiącach jesiennych i zimowych jest w mniejszym stopniu narażona na infekcję nawet w niesprzyjających warunkach płodozmianów zbożowych. Spośród zbóż owies i pszenżyto wykazują znaczną wrażliwość na choroby fuzaryjne, jednak najbardziej podatnym gatunkiem jest pszenica twarda. Wykres pokazuje (wyniki badań z obszaru Niemiec) zawartości mikotoksyny, deoksyniwalenolu (DON), w ziarnie pszenicy w zależności od stosowanego przedplonu i systemu uprawy. Również wiele publikacji polskich podkreśla, że systemy bezorkowe są w większym stopniu narażane na choroby grzybowe niż konwencjonalny sposób uprawy roli. Najgorszym przedplonem zarówno dla pszenicy, jak i innych zbóż jest kukurydza przeznaczona na ziarno lub kiszonkę. Pozostające po kukurydzy resztki pożniwne są w istotnie większym stopniu zasiedlane przez grzyby rodzaju Fusarium niż pozostałości po żniwach innych zbóż. Szczególnym zagrożeniem jest przedplon kukurydzy uprawianej na ziarno z powodu późnego zbioru. Odmiany wczesne kukurydzy odznaczają się mniejszym porażeniem grzybami z rodzaju Fusarium w porównaniu z późno dojrzewającymi.

Stosowanie konwencjonalnej, płużnej uprawy roli w znaczący sposób ogranicza porażenie chorobami fuzaryjnymi rośliny następczej. Jednak na glebach ciężkich, ilastych przyorana słoma, szczególnie kukurydzy, często nie ulega rozkładowi i wraz z formami przetrwalnikowymi grzybów po ponownym wyoraniu stanowi poważne źródło infekcji rośliny następczej. Rozdrobnienie resztek pożniwnych i powierzchniowe przykrycie glebą przyspiesza ich rozkład. Górne warstwy gleby charakteryzują się podwyższoną aktywnością biologiczną, która wpływa na ograniczenie rozwoju grzybów patogenicznych i szybkie rozłożenie masy organicznej. Powierzchnia rozdrobnionej i rozpylonej słomy umożliwia zasiedlenie jej przez mikroorganizmy, które stanowią podstawę szybszego rozkładu zgromadzonej masy organicznej. Słomę bezpośrednio po rozdrobnieniu należy poprzez intensywne wymieszanie z wierzchnią warstwą gleby umieścić na głębokości 5-8, a maksymalnie 15 cm. Poprzez intensywną powierzchniową uprawę umożliwiamy resztkom pożniwnym bezpośredni kontakt z glebą i powietrzem, co w znaczący sposób przyspieszy ich rozłożenie. Zróżnicowane porażenie przez grzyby rodzaju Fusarium może wynikać nie tylko z efektu konserwującego uprawy płużnej.

Fusarium graminearum i F. avenaceum tworzą głównie na resztach pożniwnych zbóż askospory, które są zdolne do przenoszenia poprzez wiatr na duże odległości. Porażenie pszenicy tym patogenem może być w znacznym stopniu ograniczone poprzez zastosowanie orki - uprawy konwencjonalnej, która zniszczy spory tych gatunków grzyba. Ten sposób uprawy nie przyniesie zadawalających rezultatów, gdy gatunkiem dominującym na polu jest F. culmorum. Grzyb ten wytwarza na resztkach pożniwnych w znacznej ilości spory przetrwalnikowe - chlamydospory, które przyorane na głębokość 20-25 cm przeżywają w lepszej kondycji niż pozostawione na powierzchni roli. Następna orka wynosi patogeny na powierzchnię, gdzie w przypadku zasiewu zbóż uzyskują one optymalne warunki do rozwoju. Zastosowanie uprawy uproszczonej i wymieszanie resztek pożniwnych z górną warstwą gleby sprawia, że w wyniku działania grzybów antagonistycznych i bakterii, jak również drobnoustrojów rozkładających słomę, następuje znaczne ograniczenie liczebności F. culmorum w porównaniu z typową uprawą płużną. Niestety, rolnik bez fachowej pomocy fitopatologów nie ma możliwości wykorzystania t ej wiedzy w praktyce.

TERMIN OPRYSKU DECYDUJE O JEGO SKUTECZNOŚCI

W celu zwalczania chorób fuzaryjnych najczęściej stosowane są fungicydy z grupy chemicznej triazoli. Fungicydy mogą zmniejszyć porażenie roślin przeciętnie o 50-70 proc. i redukują skażenie mikotoksynami o 50-80 proc. Należy jednak podkreślić, że skuteczność w wymienionym zakresie może być jedynie osiągnięta przy aplikacji fungicydu w okresie infekcji plantacji grzybami wywołującymi fuzariozy kłosa. Zabieg oprysku plantacji roztworem fungicydu powinien być wykonany na początku kwitnienia zbóż. Niestety, rolnik ma do dyspozycji jedynie jeden lub dwa dni w celu osiągnięcia pełnej skuteczności środka chemicznego. W praktyce działanie fungicydów zwalczających fuzariozy kłosa jest mało skuteczne z powodu nieodpowiedniego terminu ich stosowania, dlatego należy poświęcić szczególną uwagę wszelkim zabiegom ograniczającym występowanie chorób grzybowych (przedplon, odmiany odporne, uprawa gleby). W przypadku porażenia systemicznego (wewnętrznego) roślin działanie fungicydów niezależnie od rodzaju substancji czynnej może być w dużym stopniu nieskuteczne. Fungicydy mogą z powodzeniem ograniczyć zawartość mikotoksyn, jeśli zawartości DON w ziarnie niechronionym nie przekraczają 2 mg/kg. Natomiast w warunkach znacznego porażenia plantacji zastosowane fungicydy nie zmniejszą skażenia ziarna poniżej przyjętej przez UE granicy 1,25 mg/ kg.

 

Artykuł pochodzi z wydania 4/2016 miesięcznika Farmer

Zamów prenumeratę miesięcznika

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.156.51.193
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!