PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

System uprawy roli a nasilenie występowania podsuszek

Autor: Ryszard Weber, Włodzimierz Kita

Dodano: 30-04-2016 08:16

Tagi:

Czy rezygnacja z systemu płużnego na rzecz bezorkowego naraża zboża na silniejszą presję chorób podsuszkowych? Które zabiegi agrotechniczne są szczególnie efektywne w ograniczaniu występowania tych infekcji?



Znaczna degradacja środowiska glebowego spowodowana przez intensywną uprawę roli wymusza wręcz poszukiwanie nowych technologii sprzyjających ochronie gleby i bioróżnorodności oraz odtwarzających naturalne biocenozy na obszarach intensywnej produkcji rolnej. Czynnikiem w dużym stopniu ograniczającym pozytywne efekty uprawy bezpłużnej jest obecnie stosowany nagminnie płodozmian z dużym udziałem zbóż. Rozdrobniona słoma na powierzchni gleby wywiera znaczący wpływ na zachowanie wilgotności gleby i ograniczenie wzrostu chwastów. W uprawach bezpłużnych może jednak nastąpić spadek plonów zbóż z powodu zwiększonej presji ze strony chorób grzybowych przenoszonych przez resztki pożniwne przedplonu.

WZRASTA PRESJA CHORÓB FUZARYJNYCH

Wzrost powierzchni uprawy zbóż oraz ocieplanie klimatu spowodowały nasilenie chorób fuzaryjnych. Grzyby z rodzaju Fusarium są sprawcami zgorzeli siewek, chorób podstawy źdźbła i kłosa. W Polsce najczęściej występują następujące gatunki Fusarium: F. culmorum, F. avenaceum, F. graminearum, F. poae. Pogarszają one jakość ziarna zbóż i wytwarzają liczne metabolity wtórne - mikotoksyny wykazujące działanie toksyczne dla ludzi, zwierząt i roślin. Grzyby rodzaju Fusarium występują na wielu gatunkach roślin uprawnych i chwastach. Różne gatunki Fusarium wyizolowano z buraków cukrowych, lnu, fasoli, grochu, szparagów i koniczyny czerwonej. Najczęściej spotykanymi objawami chorób fuzaryjnych w pszenicy są: zgorzel siewek, fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni, fuzarioza liści i fuzarioza kłosa. Rozróżnia się zgorzel siewek przedwschodową (porażone są kiełki roślin, które ciemnieją i zamierają pod powierzchnią gleby) i po-wschodową. Porażenie zbóż może nastąpić poprzez grzybnię lub zarodniki występujące na resztkach pożniwnych przedplonu. W wyniku znacznego porażenia ziarna obserwuje się opóźnione, przerzedzone wschody lub zniekształcenie siewek zbóż, które po krótkim czasie obumierają.

Objawy fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni widoczne są w okresie kwitnienia pszenicy i obejmują zasięgiem system korzeniowy oraz podstawę źdźbła. W fazie dojrzałości mleczno-woskowej ziarna na dolnych międzywęźlach chorych roślin można zauważyć charakterystyczne brązowe przebarwienia, smugi, często obejmujące znaczną powierzchnię podstawy źdźbła (fot.). Wewnątrz źdźbła występować może różowo zabarwiona grzybnia, która w ekstremalnych przypadkach uniemożliwia transport wody i składników odżywczych do tworzącego się kłosa pszenicy. Często grzybom z rodzaju Fusarium towarzyszą inne gatunki, jak: Oculimacula spp., Drechslera sorokiniana, Ceratorhiza (Rhizoctonia) cerealis wywołujące choroby podstawy źdźbła: łamliwość źdźbła zbóż, zgorzel podstawy źdźbła i korzeni lub ostrą plamistość oczkową. Najważniejszym źródłem infekcji dla kłosów pszenicy są nierozłożone resztki pożniwne przedplonu z zasiedlającymi je grzybami: F. graminearum, F. avenaceum lub F. culmorum (fot.). Na wiosnę na ściernisku przy znacznej wilgotności powietrza dochodzi do wytworzenia owocników z askosporami. Natomiast makro- i mikrokonidia, chlamydospory lub fragmenty strzępek grzybni są rozprzestrzeniane kroplami deszczu na wyższe partie rośliny. Unoszone przez wiatr zarodniki (askospory) F. graminearum lub F. avenaceum przyczyniają się w głównej mierze do infekcji kłosa w fazie kwitnienia lub w fazach pomiędzy kwitnieniem a dojrzałością mleczną ziarna. Jeden dzień z opadami deszczu na poziomie 3-4 mm jest wystarczającym czynnikiem do porażenia kłosa grzybami z rodzaju Fusarium. Pojawiły się również publikacje udowadniające, że zakażenie kłosa może nastąpić poprzez przerost grzybni wewnątrz tkanek korzeni, a następnie źdźbła aż do osadki kłosowej. Badania wykazały, że szczególnie groźnym sprawcą systemicznego porażenia pszenicy jest grzyb F. culmorum.

Bezpośrednio porażone ziarno jest słabo wykształcone, pomarszczone i odznacza się jaśniejszą barwą w porównaniu z ziarnami zdrowymi. Objawy zasychania części kłosa powstają, gdy zarodniki grzyba wnikają do środkowych części osadki kłosowej. Rozrastająca się grzybnia przerywa drogę transportu wody i składników odżywczych, uniemożliwiając w niektórych przypadkach wykształcenie ziarna w porażonych partiach kłosa. W wyniku infekcji kiełków pszenicy następuje ograniczenie plonowania o 7-17 proc. Porażenie korzeni roślin w późniejszych fazach rozwoju warunkuje straty plonu o 10-30 proc. Natomiast porażenie kłosów grzybami z rodzaju Fusarium może powodować zmniejszenie plonowania o30-70 proc.

AGROTECHNICZNE ZABIEGI OCHRONNE

Chemiczne zabiegi ochrony roślin ograniczają wprawdzie występowanie chorób, ale nie są w stanie całkowicie zapobiegać stratom plonu i pogorszeniu jakości ziarna. Natomiast w pełni skuteczną metodą przeciwko chorobom fuzaryjnym jest hodowla odmian odpornych i prawidłowa agrotechnika.

Uprawa roślin bobowatych w dużym stopniu ogranicza występowanie chorób fuzaryjnych na polu. Rolę fitosanitarną spełniają wszelkiego rodzaju międzyplony, przede wszystkim rośliny z rodziny kapustowatych: gorczyca biała i rzodkiew oleista. Również międzyplony wyki ozimej, koniczyny czerwonej, lucerny mieszańcowej mogą w znacznym stopniu ograniczyć występowanie chorób fuzaryjnych w zasiewach zbóż.

Gatunki zbóż różnią się znacznie pod względem odporności na porażenie roślin grzybami rodzaju Fusarium i zawartością mikotoksyn w ziarnie. Największą odpornością odznacza się jęczmień ozimy i jary. Większym porażeniem chorobami fuzaryjnymi cechuje się pszenica ozima. Pszenica jara z powodu możliwości znacznego rozkładu resztek pożniwnych w miesiącach jesiennych i zimowych jest w mniejszym stopniu narażona na infekcję nawet w niesprzyjających warunkach płodozmianów zbożowych. Spośród zbóż owies i pszenżyto wykazują znaczną wrażliwość na choroby fuzaryjne, jednak najbardziej podatnym gatunkiem jest pszenica twarda. Wykres pokazuje (wyniki badań z obszaru Niemiec) zawartości mikotoksyny, deoksyniwalenolu (DON), w ziarnie pszenicy w zależności od stosowanego przedplonu i systemu uprawy. Również wiele publikacji polskich podkreśla, że systemy bezorkowe są w większym stopniu narażane na choroby grzybowe niż konwencjonalny sposób uprawy roli. Najgorszym przedplonem zarówno dla pszenicy, jak i innych zbóż jest kukurydza przeznaczona na ziarno lub kiszonkę. Pozostające po kukurydzy resztki pożniwne są w istotnie większym stopniu zasiedlane przez grzyby rodzaju Fusarium niż pozostałości po żniwach innych zbóż. Szczególnym zagrożeniem jest przedplon kukurydzy uprawianej na ziarno z powodu późnego zbioru. Odmiany wczesne kukurydzy odznaczają się mniejszym porażeniem grzybami z rodzaju Fusarium w porównaniu z późno dojrzewającymi.

Stosowanie konwencjonalnej, płużnej uprawy roli w znaczący sposób ogranicza porażenie chorobami fuzaryjnymi rośliny następczej. Jednak na glebach ciężkich, ilastych przyorana słoma, szczególnie kukurydzy, często nie ulega rozkładowi i wraz z formami przetrwalnikowymi grzybów po ponownym wyoraniu stanowi poważne źródło infekcji rośliny następczej. Rozdrobnienie resztek pożniwnych i powierzchniowe przykrycie glebą przyspiesza ich rozkład. Górne warstwy gleby charakteryzują się podwyższoną aktywnością biologiczną, która wpływa na ograniczenie rozwoju grzybów patogenicznych i szybkie rozłożenie masy organicznej. Powierzchnia rozdrobnionej i rozpylonej słomy umożliwia zasiedlenie jej przez mikroorganizmy, które stanowią podstawę szybszego rozkładu zgromadzonej masy organicznej. Słomę bezpośrednio po rozdrobnieniu należy poprzez intensywne wymieszanie z wierzchnią warstwą gleby umieścić na głębokości 5-8, a maksymalnie 15 cm. Poprzez intensywną powierzchniową uprawę umożliwiamy resztkom pożniwnym bezpośredni kontakt z glebą i powietrzem, co w znaczący sposób przyspieszy ich rozłożenie. Zróżnicowane porażenie przez grzyby rodzaju Fusarium może wynikać nie tylko z efektu konserwującego uprawy płużnej.

Fusarium graminearum i F. avenaceum tworzą głównie na resztach pożniwnych zbóż askospory, które są zdolne do przenoszenia poprzez wiatr na duże odległości. Porażenie pszenicy tym patogenem może być w znacznym stopniu ograniczone poprzez zastosowanie orki - uprawy konwencjonalnej, która zniszczy spory tych gatunków grzyba. Ten sposób uprawy nie przyniesie zadawalających rezultatów, gdy gatunkiem dominującym na polu jest F. culmorum. Grzyb ten wytwarza na resztkach pożniwnych w znacznej ilości spory przetrwalnikowe - chlamydospory, które przyorane na głębokość 20-25 cm przeżywają w lepszej kondycji niż pozostawione na powierzchni roli. Następna orka wynosi patogeny na powierzchnię, gdzie w przypadku zasiewu zbóż uzyskują one optymalne warunki do rozwoju. Zastosowanie uprawy uproszczonej i wymieszanie resztek pożniwnych z górną warstwą gleby sprawia, że w wyniku działania grzybów antagonistycznych i bakterii, jak również drobnoustrojów rozkładających słomę, następuje znaczne ograniczenie liczebności F. culmorum w porównaniu z typową uprawą płużną. Niestety, rolnik bez fachowej pomocy fitopatologów nie ma możliwości wykorzystania t ej wiedzy w praktyce.

TERMIN OPRYSKU DECYDUJE O JEGO SKUTECZNOŚCI

W celu zwalczania chorób fuzaryjnych najczęściej stosowane są fungicydy z grupy chemicznej triazoli. Fungicydy mogą zmniejszyć porażenie roślin przeciętnie o 50-70 proc. i redukują skażenie mikotoksynami o 50-80 proc. Należy jednak podkreślić, że skuteczność w wymienionym zakresie może być jedynie osiągnięta przy aplikacji fungicydu w okresie infekcji plantacji grzybami wywołującymi fuzariozy kłosa. Zabieg oprysku plantacji roztworem fungicydu powinien być wykonany na początku kwitnienia zbóż. Niestety, rolnik ma do dyspozycji jedynie jeden lub dwa dni w celu osiągnięcia pełnej skuteczności środka chemicznego. W praktyce działanie fungicydów zwalczających fuzariozy kłosa jest mało skuteczne z powodu nieodpowiedniego terminu ich stosowania, dlatego należy poświęcić szczególną uwagę wszelkim zabiegom ograniczającym występowanie chorób grzybowych (przedplon, odmiany odporne, uprawa gleby). W przypadku porażenia systemicznego (wewnętrznego) roślin działanie fungicydów niezależnie od rodzaju substancji czynnej może być w dużym stopniu nieskuteczne. Fungicydy mogą z powodzeniem ograniczyć zawartość mikotoksyn, jeśli zawartości DON w ziarnie niechronionym nie przekraczają 2 mg/kg. Natomiast w warunkach znacznego porażenia plantacji zastosowane fungicydy nie zmniejszą skażenia ziarna poniżej przyjętej przez UE granicy 1,25 mg/ kg.

 

Artykuł pochodzi z wydania 4/2016 miesięcznika Farmer

Zamów prenumeratę miesięcznika

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.167.216.239
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!