We Włoszech jest zakażonych rizomanią prawie 80 proc. pól zajmowanych przez buraki, na Węgrzech ponad 70 proc. w Austrii 70 proc. a w Czechach 20 proc. Dwa lata temu po raz pierwszy została całkowicie zniszczona przez tę chorobę polska plantacja buraków. Do 1 maja 2004 r. rizomania była w Polsce chorobą kwarantannową, co oznaczało, że jeśli wykryto tę chorobę na jakimiś polu, należało na nim zaniechać uprawy buraków na wiele lat, a zebrane korzenie przerobić w cukrowni oddzielnie. Wiązało się to z dużymi kosztami. W związku z tym nikt nie był zainteresowany ujawnieniem ognisk rizomanii. Od 1 maja rizomania przestała być traktowana jako choroba kwarantannowa, dlatego obostrzenia te zniknęły. Oznacza to, że rolnik nie musi obawiać się, że jeśli na jego polu stwierdzi się wystąpienie rizomanii, zostanie zmuszony do zaprzestania uprawy buraków cukrowych.

Rizomania jest chorobą wirusową, przenoszoną przez pierwotniaka żyjącego w glebie. Jej rozprzestrzenianiu się sprzyja upowszechnienie jednoetapowego zbioru kombajnami. Gleba z zarażonych pól jest przenoszona na inne. Infekcja się rozszerza. Charakterystycznym objawem rizomanii jest żółknięcie nerwów na całej powierzchni liścia. Inne objawy to: wyraźna broda korzeniowa, zbrunatniałe pierścienie wiązek przewodzących, widoczne po przekrojeniu korzenia, a niekiedy murszenie i gnicie korzeni. Mogą także występować żółte plamy na liściach. W wypadku późnych lub niewyraźnych objawów rizomanii obecność wirusa można potwierdzić na podstawie pozytywnego wyniku testu Elisa.

Jedyną metodą obrony przed rizomanią jest uprawa odmian buraków odpornych lub tolerancyjnych. Obecnie zarejestrowanych jest kilkanaście odmian, których hodowcy deklarują ich tolerancję lub odporność na rizomanię. Specjaliści przewidują, że w ciągu najbliższych kilku lat uprawa takich odmian stanie się standardem.

W ubiegłym roku po raz pierwszy w ramach Porejestrowego Doświadczalnictwa Odmianowego założono doświadczenia w warunkach dużego zagrożenia rizomanią. Zlokalizowano je w dwóch miejscowościach na polach, gdzie rok wcześniej sprawdzono obecność wirusa rizomanii. W doświadczeniu badano 14 odmian: 11 odmian tolerancyjnych lub odpornych na rizomanię (Andante, Canasta, Cartouche, Casino, Electron, Esperanza, Georgina, Gryf, Henrietta, Henrike, Picasso) i 3 odmiany tradycyjne (Isolda, Lubelska i Prince).

Średni plon korzeni 14 odmian wyniósł 43,3 t/ha. Lepiej plonowały odmiany: Esperanza, Georgina (+ 9 t/ha w porównaniu do średniej), Canasta (+8), Casino, Gryf, Picasso (+7), Henrietta, Henrike (+4), Electron (+3), Cartouche (+2), a gorzej Andante: (-11), Isolda (-15), Prince (-16) i Lubelska (-18).

Średnia zawartość cukru w korzeniach wyniosła 16,2 proc. Tyle samo było w wypadku odmiany Cartouche. Więcej cukru zawierały buraki odmian: Picasso (+1,3 proc. w porównaniu do średniej), Electron (+1,2), Gryf (+1), Henrike (+0,9), Canasta (+0,7), Henrietta (+0,6), Casino (+0,3), Georgina (+0,1), a mniej: Esperanza (-0,1), Andante (-0,8), Isolda (-1,2), Lubelska (-1,8) i Prince (-2,2).

Średni technologiczny plon cukru wyniósł 6 t/ha. Wyższy plon cukru pozwalały uzyskać odmiany: Picasso (+1,6 t/ha w porównaniu do średniej), Gryf (+1,5), Canasta (+1,4), Esperanza (+1,2), Henrike (+1,1), Casino, Georgina (+1), Electron (+0,9), Henrietta (+0,6) i Cartouche (+0,2). Mniejszy natomiast: Andante (-1,8), Isolda (-2,6), Lubelska, Prince (-3,1).

Zaskoczeniem może być niskie plonowanie odmiany Andante, której hodowca deklarował tolerancję na rizomanię i chwościka buraka.

Drugą chorobą, która powszechnie występuje w burakach cukrowych, jest chwościk buraka. Jego nasilenie wynika z wprowadzenie nowych odmian o różnej wrażliwości na tę chorobą, powszechne przyorywanie liści po zbiorze buraków oraz skoncentrowanie produkcji w okolicy cukrowni. Chwościk jest tak groźny, że rolnicy zobowiązują się do skutecznego jego zwalczania podczas wegetacji w umowach kontraktacyjnych. Często konieczne jest wykonanie nawet dwóch zabiegów fungicydowych. Można je ograniczyć do jednego lub wręcz zrezygnować z oprysków, jeśli zostaną wysiane odmiany tolerancyjne lub odporne na chwościka. Rośliny takich odmian są opanowywane przez tę chorobę wolniej i później.
Chwościk buraka jest chorobą pochodzenia grzybowego. Na burakach pojawia się pod koniec czerwca lub na początku lipca. Podczas wilgotnej i ciepłej pogody zarodniki grzyba kiełkują na liściach i wnikają przez szparki oddechowe do wnętrza blaszki liściowej. Po kilku dniach tworzą się małe plamki z czerwoną obwódką, rozszerzające się na kolejne części liścia. W sprzyjających warunkach (duża wilgotność, temperatura powietrza 25-30 st.C) choroba bardzo szybko rozprzestrzenia się na całej plantacji.

Chwościk buraka uszkadza liście, co powoduje zahamowanie wzrostu rośliny i wstrzymanie przyrostu masy korzeni. Następstwem utraty liści jest naturalna próba szybkiego tworzenia wtórnej rozety liściowej przez chorą roślinę. Polega to na wytwarzaniu młodych liści, wyrastających ze środka obumierającej rozety. Powstanie nowych liści wiąże się z gwałtownym zapotrzebowaniem rośliny na energię niezbędną do szybkiego wzrostu liści. Najprostszym źródłem tej energii jest zgromadzony w korzeniach cukier. Wystąpienie choroby wiąże się ze znacznym spadkiem zawartości sacharozy w korzeniach (o 1,5-2 proc.). Jednocześnie zwiększa się zawartość związków melasotwórczych. Plon korzeni maleje w porównaniu z plantacją nieporażoną o 30 proc. a technologiczny plon cukru nawet o 40 proc.

Odmiany tolerancyjne lub odporne na rizomanię i/lub chwościka buraka.

Andante - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię i chwościka buraka. Odmiana triploidalna, typu normalnego. Plon korzeni dość duży, średnia zawartość cukru i jakość technologiczna, plon cukru większy od wzorca.

Canasta - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię i chwościka buraka. Odmiana diploidalna, typu normalnego. Plon korzeni średni, zawartość cukru średnia lub większa od średniej, jakość technologiczna i plon cukru średni.

Cartouche - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię. Podatność na chwościka buraka w normalnych warunkach mała, a w prowokacyjnych większa. Odmiana diploidalna, typu normalnego do normalnoplennego. Plon korzeni dość duży, zawartość cukru nieco poniżej wzorca, jakość technologiczna średnia: zawartość sodu i potasu mała, a azotu szkodliwego nieco powyżej wzorca, plon cukru duży.

Casino - deklarowana przez hodowcę tolerancja na rizomanię. Podatność na chwościka buraka bardzo mała. Odmiana diploidalna, typu normalnego. Plon korzeni dość duży, zawartość cukru i jakość technologiczna średnia: zawartość związków melasotwórczych niewiele większa od wzorca, plon cukru duży.

Compass - deklarowana przez hodowcę odporność na chwościka buraka. Odmiana diploidalna, typu normalnocukrowego. Plon korzeni średni do dużego, zawartość cukru większa od średniej, jakość technologiczna średnia, plon cukru duży.

Electron - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię i chwościka buraka. Odmiana triploidalna, typu normalnego. Plon korzeni, zawartość cukru, jakość technologiczna i plon cukru średni.

Esperanza - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię. W małym stopniu porażana przez chwościka buraka. Odmiana diploidalna, typu normalnoplennego. Plon korzeni duży, zawartość cukru mniejsza od średniej, jakość technologiczna średnia (obniżona zawartość azotu szkodliwego), plon cukru duży.

Georgina - deklarowana przez hodowcę tolerancja na rizomanię. Podatność na chwościka buraka bardzo mała. Odmiana diploidalna, typu normalnego. Plon korzeni dość duży, zawartość cukru średnia lub niewiele mniejsza od wzorca, jakość technologiczna średnia: zawartość związków melasotwórczych powyżej wzorca, plon cukru bardzo duży.

Gryf - deklarowana przez hodowcę odporność na rizomanię. Podatność na chwościka buraka mała. Odmiana diploidalna, typu normalnego. Plon korzeni średni lub większy od wzorca, zawartość cukru taka jak wzorzec, jakość technologiczna wysoka: zawartość związków melasotwórczych mała, plon cukru duży.

Henrike - deklarowana przez hodowcę tolerancja na rizomanię. Podatność na chwościka buraka bardzo mała. Odmiana diploidalna, typu cukrowego. Plon korzeni średni, zawartość cukru i jakość technologiczna bardzo wysoka: zawartość związków melasotwórczych mała, plon cukru bardzo duży.
Henrietta - deklarowana przez hodowcę tolerancja na rizomanię. Podatność na chwościka buraka średnia. Odmiana diploidalna, typu normalnocukrowego. Plon korzeni średni, zawartość cukru większa od średniej, jakość technologiczna średnia, ale dość wysoka zawartość azotu szkodliwego, plon cukru dość duży.

Picasso - deklarowana przez hodowcę tolerancja na rizomanię i chwościka buraka. Odmiana diploidalna, typu normalnocukrowego. Plon korzeni średni, zawartość cukru większa od średniej, jakość technologiczna dobra, plon cukru dość duży.

Źródło: "Farmer" 04/2005