PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Czerń zbóż obniża jakość ziarna

Czerń zbóż to nie tylko brzydki, czarny łan. Grzyby powodujące tę chorobę obniżają wartość technologiczną ziarna, a kiedy leży ono w magazynie, szybko rozwijają się na nim pleśnie.



Wysoka temperatura, opady deszczu podnoszące wilgotność łanu oraz wiatr to idealne warunki do rozprzestrzeniania się zarodników grzybów i rozwoju czerni zbóż. Choroba występuje we wszystkich gatunkach zbóż kłosowych, szczególnie na plantacjach wcześniej osłabionych atakiem chorób podstawy źdźbła i korzeni, oraz przy braku wystarczającej ochrony fungicydowej.

Częściej występuje na polach o ograniczonym płodozmianie. W takich warunkach szybko ujawnia się wpływ patogenów chorobotwórczych. Powszechnie występujący jest grzyb Cladosporium herbarum, który bytując na roślinie, nie od razu daje oznaki chorobowe, ale w okresie dojrzewania roślin, kiedy dolne liście już zamierają i jest duża dostępność składników pokarmowych. Razem z nim na roślinach rozwijają się w tym okresie Alternaria alternata, Epicoccum spp. i Ascochyta spp. Wszystkie one wywołują czerń zbóż.

Grzyb Cladosporium herbarum należy do wszędobylskich, obecny jest na resztkach organicznych, w glebie. Także Alternaria alternata występuje pospolicie na nadziemnych częściach różnych gatunków roślin, w tym ziarnach (na zewnątrz i wewnątrz). Splot korzystnych warunków agrometeorologicznych do rozwoju grzybów sprawia, że zamiast żółtozłotych łanów widzimy poczerniałe zboża.

Cladosporium i Alternaria wcale nie potrzebują wysokiej wilgotności. Ich zarodniki uwalniają się wraz ze zwiększonym ruchem powietrza i spadkiem wilgotności względnej. W naszych warunkach najliczniej zarodnikują w czasie od lipca do września. Najwięcej zarodników pojawia się w powietrzu, gdy po okresie ciepłej i wilgotnej pogody nadchodzą dni pogodne, suche i wietrzne. Grzyby wywołujące czerń zbóż rozprzestrzeniają się z wiatrem i/lub wodą.

CO KRYJE CZARNY KŁOS

Atak choroby przypada w trakcie kształtowania się ziarna w kłosach i jej widoczność nasila się przed zbiorami. Pierwsze objawy chorobowe pojawiają się na liściach w okresie dojrzewania zbóż. Na nekrotycznych plamach, często w miejscach przejaśnień obserwuje się skupienia trzonków konidialnych, na których tworzą się zarodniki. Są one bardzo ciemne, prawie czarne.

W miarę postępu choroby objawy widoczne są na źdźbłach i kłosach. Zaatakowane organy mają aksamitny, oliwkowy lub czarny nalot - wyglądają na obsypane sadzą. Początkowo obserwuje się placowe porażenie, jednak patogeny szybko obejmują całą plantację. Intensyfikacji porażenia sprzyja opóźnianie zabiegu zbioru, które zwiększa dostępność substancji odżywczych dla grzybów.

Straty plonu powodowane przez chorobę dochodzą do 5 proc., czyli nie są tak znaczne jak w przypadku porażenia fuzariozą kłosów, której wystąpienie może narazić na zniżki rzędu 60 proc.

Chorobę zwalcza się w zabiegu ochrony kłosa w terminie T-3, kiedy działa się preparatami przeciwko septoriozie plew i fuzariozie kłosów. Wśród dostępnych fungicydów część zarejestrowana jest też do walki z czernią zbóż (tab.).

System trzyzabiegowy stosuje się na najlepszych stanowiskach, w intensywnej technologii uprawy pszenicy ozimej. Największa skuteczność zabiegu będzie (jeśli stosowano ochronę w terminie T-1 i T-2) w czasie przekropnej pogody, gdy zostanie przeprowadzony krótko przed opadami deszczu lub bezpośrednio po nich. Powinien być wykonany od początku kłoszenia, gdy zaczyna być widoczny kłosek, do jego całkowitego ukazania się (BBCH 51-59). Dalej następuje remobilizacja składników z liści do ziarna, dlatego zaniedbania w ochronie rzutują na plon.

Choć straty w plonie z ekonomicznego punktu widzenia nie mają większego znaczenia, to inaczej sytuacja prezentuje się, jeśli spojrzeć na nią od strony jakości ziarna. Grzyby powodujące czerń stają się problemem, gdy przechodzą z liści i plew na ziarno, obniżając ich wartość technologiczną. Takie ziarno gorzej się przechowuje, ponieważ w dalszym ciągu rozwijają się pleśnie.

Grzyby wytwarzają też toksyczne dla zdrowia ludzi i zwierząt metabolity wtórne. Do głównych mikotoksyn wydzielanych przez A. alternata należą: alternariol (AOH), alternariol eter monometylowy (AME), altenuene (ALT), altertoxins I, II, III (ATX-I, II, III), kwas L-tenauzonowy (TeA). Z kolei C. herbarum wytwarza: ochratoksyny (OTA), patulinę oraz także toksyny Alternaria i Fusarium. Mikotoksyn nie niszczy wysoka temperatura (gotowanie, smażenie), większość nie poddaje się promieniowaniu UV i działaniu związków chemicznych.

WPŁYW GRZYBÓW NA CZŁOWIEKA

Spektrum mikotoksyn jest szerokie i nie do końca poznano ich znaczenie. Kumulują się w organizmie przez całe życie (główne niebezpieczeństwo), działają m.in.: genotoksycznie, mutagennie, teratogennie, rakotwórczo, estrogennie, cytotoksycznie. Przytaczając za literaturą medyczną, można stwierdzić, że powodują m.in. raka wątroby, nowotwory krwi, uszkodzenia nerek, spadek produkcji krwinek, zmniejszenie krzepliwości krwi, zaburzenia genetyczne, immunologiczne oraz funkcji rozrodczych.

Uprawa, zbiór, magazynowanie zboża to czynności, podczas których jest się narażonym na szkodliwy wpływ mikotoksyn. Na dojrzewającym zbożu, które nie jest należycie chronione, w większym stopniu z powodzeniem rozwiną się grzyby chorobotwórcze i wytworzą mikotoksyny. Zbiór maszynowy i przesypywanie ziarna generują duże ilości pyłu organicznego, który wdychany stanowi zagrożenie dla zdrowia.

Równie wysokim ryzykiem obarczone są osoby pracujące w magazynach przechowywania zbóż, w warunkach niedostatecznego uprzedniego wysuszenia ziarna, wysokiej temperatury oraz braku obiegu powietrza. Dodatkowo w miejscu mikrouszkodzeń po zbiorze kombajnowym na ziarnach szybko rozwijają się pleśnie.

Niewiele jest wyników badań skupiających się na oszacowaniu potencjalnego narażenia zawodowego rolników na mikotoksyny zawarte w pyle (osiadłym, zawieszonym) z ziaren zbóż. Naukowcy przede wszystkim sprawdzają zwartość mikotoksyn w ziarnach.

Zagrożenie w warunkach Polski ze strony grzybów pleśniowych i mikotoksyn dla rolników zbierających zboże kombajnami sprawdził zespół naukowców: prof. dr hab. J. Dutkiewicz, dr E. Krysińska-Traczyk E. z Instytutu Medycyny Wsi w Lublinie, prof. dr. hab. I. Kiecana z Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie, prof. dr hab. J. Perkowski, dr M. Kostecki z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Badacze ocenili stężenia mikotoksyn przy obecności grzybów z rodzaju Fusarium spp. (odpowiedzialnych m.in. za fuzariozę kłosów) w próbkach ziarna i pyłu osiadłego pszenicy. Stwierdzili obecność:

  • moniliforminy (MON) i ochratoksyny A (OTA) dla każdej mikotoksyny w 70 proc. próbek;
  • deoksyniwalenolu (DON) oraz niwalenolu (NIV) dla każdej mikotoksyny w 60 proc. próbek (Med. Pr. 54.2003).

Kilka lat później prof. J. Dutkiewicz, prof. J. Perkowski i dr E. Krysińska-Traczyk na warsztat wzięli żyto, jęczmień, owies, kukurydzę i grykę ze zbiorów we wschodnim pasie Polski (woj. lubelskie). Stwierdzili obecność:

  • DON w 100 proc. próbek we wszystkich badanych gatunkach;
  • NIV w 100 proc. próbek dla: jęczmienia, owsa, kukurydzy i 80 proc. próbek u żyta;
  • OTA w 100 proc. próbek dla: jęczmienia, owsa, kukurydzy, gryki i 60 proc. dla żyta (Ann. Agric. Environ. Med. 14. 2007).

Chociaż stężenie mikotoksyn w próbkach pyłu zbożowego nie było duże, to utrzymująca się ich obecność w ponad 60 proc. badanych próbek w przypadku pierwszego doświadczenia i 90 proc. w drugim doświadczeniu stanowi potencjalne zagrożenie dla zdrowia i chronicznego odurzenia dróg oddechowych.

Z badań epidemiologicznych wynika, że grzyby są głównym czynnikiem alergennym. Należące do rodzaju Alternaria i Cladosporium mogą powodować rozwój zapalenia alergicznego górnych i dolnych dróg oddechowych. Czynnikiem alergennym wywołującym stan zapalny są konidia i strzępki pleśni.

Do chorób układu oddechowego wywołanych działaniem grzybów pleśniowych należą m.in.: astma oskrzelowa, alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych, zespół toksyczny wywołany pyłem organicznym, bisynoza, przewlekły nieżyt oskrzeli.

Mikotyksyny rakotwórcze dla człowieka (IRAC):

Moniliformina (MON) zidentyfikowano m.in. w pszenicy, owsie, kukurydzy, życie, pszenżycie. Hamuje wydolność oksydacyjną enzymów mitochondrialnych, prowadzi do niewydolności krążenia, zaburzeń rytmu serca i upośledzenia jego kurczliwości oraz zakrzepów wewnątrz jam serca powodujących zatory. Jest szczególnie toksyczna dla drobiu, powodując zaburzenia rozwoju, brak koordynacji mięśniowej, przyśpieszenie oddechu, śpiączkę a nawet śmierć. Średnia dawka śmiertelna oznaczona eksperymentalnie wynosi kolejno: 5,4 mg dla jednodniowych piskląt, 25 mg dla gryzoni oraz 29 mg na kg masy ciała dla myszy.

Ochratoksyna A (OTA) ma najsilniejszy efekt toksyczny z ochratoksyn. Może kumulować się w mięśniach, wątrobie i innych tkankach zwierząt karmionych skażoną paszą, dlatego jej obecność stwierdza się w mięsie wieprzowym, którego spożywanie może stanowić ryzyko pojawienia się nefropatii ochratoksynowej u ludzi i występowania nowotworów układu moczowego.

Deoksyniwalenon (DON) źródłem są: pszenica, jęczmień, kukurydza, owies. Występuje także w gryce, sorgo oraz w przetworzonej żywności pochodzenia roślinnego: mące, chlebie, makaronach, piwie oraz słodzie. U niektórych zwierząt wywołuje zaburzenia pracy jelit związane ze zmniejszonym pobieraniem glukozy i kwasu 5-metylotetrahydrofoliowego. Ostremu zatruciu towarzyszą podrażnienia skóry, brak łaknienia, wymioty, biegunka, zmniejszenie przyrostu masy ciała, krwotoki, leukocytoza, zaburzenia nerwowe, a nawet śmierć. Wpływa na rozrodczość poprzez powodowanie w większości przypadków zatruć płodu. Najbardziej wrażliwe na działanie DON są świnie, następnie gryzonie, psy, koty, drób i przeżuwacze.

Rozporządzenie Komisji Europejskiej z dnia 28 września 2007 r. nr 1126/2007, ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy tej toksyny i jej pochodnych wynoszącą 1 µg/kg masy ciała.

Tekst ukazał się w czerwcowym wydaniu miesięcznika Farmer

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 34.235.127.68
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin forum

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!