PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Budowa anatomiczna wymienia oraz mechanizmy syntezy mleka

Autor: Marcin Gołębiewski, Aleksandra Kalińska

Dodano: 24-02-2018 07:12

Tagi:

Rozwój gruczołu mlekowego, jego budowa i stan podczas laktacji w bezpośredni sposób wpływają na proces produkcji mleka.



Mleko syntetyzowane jest w sześciennych komórkach wyściełających wnętrze pęcherzyka mlekotwórczego. Z zewnątrz pęcherzyki mlekotwórcze otoczone są komórkami mioepitelialnymi lub mięśniowymi.

W sytuacji pojawienia się czynnika stymulującego (oksytocyny) wydzielanie mleka, komórki mioepitelialne ulegają skurczowi, powodując ściśniecie pęcherzyka mlekotwórczego, a w rezultacie wypływ mleka z wnętrza pęcherzyka do przewodów mlekowych. Poprzez sieć przewodów mlekowych mleko spływa następnie do zatoki wymienia, a ostatecznie do zatok strzykowych, skąd może zostać pozyskane przez cielę lub podczas doju. W przypadku wysokowydajnych krów pomiędzy udojami mleko jest przechowywane w przewodach mlekowych i zatokach wymienia.

ROZWÓJ GRUCZOŁU MLEKOWEGO

Wymię krowy albo inaczej gruczoł mlekowy (sutkowy) wywodzi się z wysoko zmodyfikowanych gruczołów potowych. W związku z tym zarówno wewnętrzna wyściółka strzyka, jak i przewody mlekowe wymienia są zmodyfikowanym wytworem skóry.

Ontogenetyczny rozwój wymienia od urodzenia cielęcia do rozpoczęcia przez jałówkę pierwszej laktacji można podzielić na 4 etapy:

- pierwsza faza izometryczna,

- pierwsza faza allometryczna,

- druga faza izometryczna,

- druga faza allometryczna.

Pierwsza faza izometrycznego wzrostu i rozwoju gruczołu mlekowego przebiega z takim samym tempem jak reszty ciała cielęcia, stąd nazwa izometryczna - tj. rozwijająca się ze stałym tempem. Z kolei rozwój allometryczny związany jest z różnym tempem rozwoju wymienia w porównaniu do pozostałych struktur anatomicznych organizmu. Pierwsza faza wzrostu allometrycznego gruczołu mlekowego bydła związana jest z przyśpieszeniem jego wzrostu w porównaniu do reszty ciała. Faza ta jest najczęściej obserwowana między 4. a 8. miesiącem życia jałówki, tj. w momencie uzyskiwania przez nią dojrzałości płciowej. Odpowiedzialny za nią jest nagły wzrost estrogenu uwolnionego podczas pierwszej rui. W trakcie tej fazy następuje głównie rozwój przewodów mlecznych, które ulegają wydłużeniu i penetrują tkankę tłuszczową usytuowaną na bocznych stronach wymienia przed osiągnięciem przez zwierzę dojrzałości płciowej.

W związku z tym zbyt intensywne żywienie jałówek w tym okresie i okresie bezpośrednio go poprzedzającym grozi zbyt intensywnym rozwojem tkanki tłuszczowej wymienia, a w przyszłości może to mieć wpływ na spadek produkcyjności krowy. Badania naukowe przeprowadzone przez Harrison i in. (1983) potwierdzają opisane wyżej zależności. W przeprowadzonym przez jego zespół doświadczeniu podzielił on jałówki na 2 grupy: żywione intensywnie (przyrosty dobowe 1,1 kg/dzień) i umiarkowanie (przyrosty dobowe 0,74 kg/dzień). Wyniki badań potwierdziły, że gruczoły mlekowe umiarkowanie żywionych jałówek były istotnie cięższe niż ich rówieśnic żywionych intensywnie, ale stwierdzono również różnice w zawartości w wymieniu tkanki gruczołowej. Zwierzęta żywione intensywnie miały przeciętnie o 68 proc. niższą jej zawartość w gruczole mlekowym. Badania te jednoznacznie potwierdzają, że należy unikać przekarmiania jałówek w tym okresie.

Ponadto dawka pokarmowa składająca się głównie z pasz objętościowych działa pozytywnie na rozwój żwacza jałówek i pozytywnie wpływa na wielkość pobrania przez nie paszy w okresie laktacji. Zawartość białka w suchej masie paszy powinna być relatywnie wysoka (17-18 proc.), a jego wartość biologiczna dobra po to, aby stymulować rozwój tkanki gruczołowej wymienia rosnących jałówek. Należy natomiast unikać nadmiaru pasz skrobiowych w dawce pokarmowej przyszłych krów.

Druga faza izometrycznego wzrostu wymienia ma miejsce w okresie od momentu uzyskania przez jałówkę dojrzałości płciowej do początku ciąży.

Druga faza allometrycznego rozwoju gruczołu mlekowego rozpoczyna się w drugiej połowie ciąży jałówki. W tym okresie obserwowany jest szybki rozwój pęcherzyków mlekotwórczych, wyściełające ich wnętrze komórki przekształcają się w komórki sekrecyjne mleka.

ZAWIESZENIE WYMIENIA

Wymię krowy zbudowane jest z czterech niezależnych ćwiartek, każda zakończona jest strzykiem. Pomiędzy poszczególnymi ćwiartkami wymienia niemożliwy jest przepływ mleka, brak jest również połączeń naczyniowych między ćwiartkami gruczołu mlekowego. Przepływ krwi przez gruczoł mlekowy jest bardzo duży. Szacuje się, że na każdy litr wyprodukowanego mleka przez wymię przepływa 400-500 l krwi. Całkowita masa gruczołu mlekowego, na który składają się masa tkanki gruczołowej oraz masa wyprodukowanego mleka, osiąga od 55 do 75 kg. W trakcie kuracji antybiotykowej określonej ćwiartki wymienia należy pamiętać, aby przed podaniem dowymieniowym gruczoł mlekowy powinien zostać opróżniony. W przeciwnym przypadku antybiotyk mógłby zostać zaabsorbowany przez przepływającą przez tę część wymienia krew i wprowadzony do krwioobiegu, gdzie następnie wraz z krwią mógłby trafić do pozostałych ćwiartek wymienia. Oczywiście, stężenie antybiotyku w takiej sytuacji będzie bardzo niskie, ale wystarczające, aby prowadzić do kontaminacji mleka i wykrycia jego pozostałości w trakcie badań laboratoryjnych. Poza tym niskie stężenie antybiotyku w wymieniu nieuchronnie prowadzi do powstawania antybiotykoodporności bytujących tam bakterii, co w przyszłości utrudnia leczenie takich sztuk.

Biorąc pod uwagę masę wymienia, właściwe jego zawieszenie jest bardzo istotne. W składzie aparatu utrzymującego gruczoł mlekowy we właściwej pozycji znajdują się: skóra wymienia, więzadło powierzchniowe boczne, więzadło głębokie i więzadło środkowe (rys. 1).

Sama skóra gruczołu mlekowego nie odgrywa istotnej roli w zawieszeniu wymienia. Główną rolę w tej funkcji odgrywają więzadła wymienia. Więzadła powierzchniowe wymienia rozpoczynają się na podstawie kostnej miednicy, a następnie przebiegają w dół wymienia, bezpośrednio pod skórą na bocznej i frontowej części wymienia. Ich przednie odgałęzienia łączą się ze ścianą brzucha, a tylne z udami krowy. Więzadła głębokie wymienia również rozpoczynają swój przebieg od miednicy, z tym że przebiegają pod więzadłami powierzchniowymi gruczołu mlekowego. Ich wewnętrzne odgałęzienia łączą się z więzadłem środkowym wymienia. Najsilniejsze rozgałęzienia więzadeł głębokich przebiegają tuż ponad sklepieniem dolnym gruczołu mlekowego i stanowią główny element aparatu zawieszającego wymię. Dwa więzadła środkowe wymienia mają swoje punkty zaczepienia również na miednicy. Struktury te separują wymię na lewą i prawą stronę, a ich rozgałęzienia kontaktują się z tkaną łączną, która dzieli poszczególne ćwiartki przednie i tylne wymienia. Więzadła centralne gruczołu mlekowego zwierają elastyczne włókna, które pozwalają na absorbcję naprężeń spowodowanych chociażby zwiększoną jego masą pomiędzy udojami.

USZKODZENIE WIĘZADEŁ WYMIENIA

Uszkodzenia mogą mieć charakter nagły - spontaniczny bądź stopniowy. Najbardziej narażone na uszkodzenia są wiązadła środkowe oraz głębokie boczne, mniej więzadła powierzchniowe. W przypadku pęknięcia przedniej części więzadła powierzchniowego obserwuje się znaczną akumulację krwi (krwiak) w przedniej części wymienia, tuż pod skórą. W niektórych przypadkach może dochodzić do powstania wrzodów. Zerwanie więzadeł może związane być z zaistnieniem następujących czynników:

  • wiek krowy: elastyczna tkanka stanowiąca podstawę budowy więzadeł środkowych wymienia traci swoje właściwości wraz z wiekiem zwierzęcia;
  • opuchlizna wymienia;
  • słaba budowa anatomiczna wymienia: niewłaściwa selekcja krów pod kątem cech budowy wymienia, tj. m.in. równomierny rozwój ćwiartek wymienia czy silnie zaznaczone więzadła centralne.

Najczęściej obserwowane w praktyce pękniecie więzadeł centralnych powoduje obniżenie zawieszenia wymienia, a jednocześnie powoduje charakterystyczne rozejście się ćwiartek na boki (rys. 2). Natomiast uszkodzenie więzadeł bocznych głębokich gruczołu mlekowego skutkuje znaczącym obniżeniem zawieszenia wymienia (rys. 3). Poziom zawieszenia strzyków znajduje się poniżej linii stawów skokowych zwierzęcia. W takiej sytuacji bardzo często dochodzi do mechanicznego uszkodzenia wymienia podczas przemieszczania się zwierzęcia. Z kolei uszkodzenie przednich więzadeł powierzchniowych i głębokich bocznych wymienia zdarza się stosunkowo rzadko. Objawem jest znaczne opuszczenie się przednich ćwiartek wymienia (rys. 4).

BUDOWA I FUNKCJE STRZYKÓW

Mleko wyprodukowane w gruczole mlekowym gromadzi się w zatoce wymienia oraz zatoce strzykowej. Cały system przypomina drzewo, którego pień stanowi zatoka strzykowa, a rozgałęzienia i korona to zatoka mlekowa z rozgałęziającymi się od niej przewodami mlekowymi. Prawidłowe wymię posiada 4 strzyki, ale to tylne strzyki wydzielają ok. 60 proc. całości wytworzonego mleka. Jednak w praktyce zdarzają się osobniki, które posiadają dodatkowe strzyki. Jest to cecha uwarunkowana genetycznie, a potwierdzeniem tego jest fakt, że nadliczbowe strzyki można stwierdzić już u młodych jałówek. Daje to jednocześnie wskazówkę, jak radzić sobie z tym zjawiskiem. Poprzez eliminację (selekcję) osobników dających potomstwo, u których występuje to zjawisko. Dodatkowe strzyki najczęściej umiejscowione są na tylnych ćwiartkach wymienia, bezpośrednio za głównymi strzykami lub rzadziej pomiędzy strzykami przednimi a tylnymi. Zdarzają się również przystrzyki, które stanowią odgałęzienie strzyków głównych. Przystrzyki często kontaktują się z zatoką głównego strzyka, a w związku z tym ich usunięcie może powodować wyciek mleka oraz

stanowić potencjalne wrota do wtargnięcia bakterii powodujących mastitis. Najkorzystniejszym okresem na eliminację nadliczbowych strzyków jest okres, w którym dokonuje się dekolonizacji jałówek. W tym celu należy odwrócić zwierzę w celu dokonania dokładnych oględzin okolicy między kończynami tylnymi. Jeśli istnieją wątpliwości co do tego, które strzyki są główne, a które dodatkowe, można zwyczajnie uchwycić je między kciuk a palec wskazujący i delikatnie obracać, aby wyczuć zatokę strzykową. Dodatkowymi są te strzyki, które nie posiadają zatoki strzykowej. Należy je uchwycić, odciągnąć i odciąć, a miejsce zdezynfekować środkiem odkażającym. U osobników mających mniej niż 8 tygodni stosowanie środków znieczulających jest zbędne. Osobniki z dodatkowymi strzykami nie tylko mają obniżoną wartość handlową, ale są również bardziej narażone na stan zapalny gruczołu mlekowego. Przystrzyk może również uniemożliwiać prawidłowe wykonanie doju mechanicznego (prawidłowe nałożenie kubka udojowego).

Główną funkcją strzyka jest umożliwienie cielęciu pobrania mleka z wymienia. Obecnie ta jego funkcja została nieco zmodyfikowana. Splot żylny znajdujący się u podstawy strzyka bierze udział w procesie wydzielania mleka, a z kolei kanał strzykowy pełni ważną funkcję w prewencji wnikania drobnoustrojów do gruczołu mlekowego. Poza tym bogate unerwienie strzyka umożliwia sprawne przekazywanie bodźców nerwowych do mózgu, a w rezultacie odpowiada za właściwe wydzielanie mleka.

Długość strzyka waha się w szerokich granicach od 3 do 14 cm, przy średnicy od 2 do 4 cm. Długość strzyka zwiększa się wraz z wiekiem od 1. do 3. laktacji krowy, a następnie pozostaje niezmienna. Zarówno małe, wąskie strzyki, jak i długie i szerokie są uznawane za nieprawidłowe i mogą sprawiać kłopoty w doju mechanicznym. Różny też może być kształt strzyków: stożkowy lub cylindryczny, z płaskim lub uwypuklonym zakończeniem. Uważa się, że strzyki cylindryczne, o płaskim ujściu stanowią mniejsze zagrożenie dla wystąpienia mastitis. W trakcie doju długość strzyka ulega wydłużeniu o 30-40 proc. Dlatego też dezynfekcję poudojową należy przeprowadzić bezpośrednio po zdjęciu aparatu udojowego, ponieważ naciągnięta podczas doju skóra umożliwi lepsze wniknięcie płynu do wszystkich pęknięć skóry.

Skóra strzyka zbudowana jest zasadniczo z 4 warstw, które mają istotne znaczenia dla zabezpieczania przed mastitis oraz dla wydzielania mleka. Od zewnątrz są to: naskórek, skóra właściwa, warstwa mięśni oraz śródbłonek wyściełający wnętrze zatoki strzykowej (rys. 5). Naskórek strzyka zawiera warstwę martwych skeratynizowanych komórek, które stanowią dobre warunki do rozwoju bakterii środowiskowych. Keratyna jest białkiem zawierającym duże ilości siarki, którego rolą jest impregnacja i wzmocnienie komórek strzyka. Warstwa skeratynizowanego naskórka na strzyku jest 4-5 razy grubsza niż na innych częściach ciała. Poza tym naskórek jest bardzo silnie związany ze skórą właściwą za pomocą wydatnych brodawek naskórka. Skóra strzyka nie ma owłosienia ani gruczołów potowych czy łojowych, co niestety czyni ją podatną na wysychanie i pękanie. Dlatego istotnym jest, aby używane preparaty do dezynfekcji poudojowej strzyków zawierały środki nawilżające i pielęgnujące skórę (emolienty). Brak wydzieliny łojowej powoduje, że wszelkie środki odstraszające owady powinny być stosowane bezpośrednio na skórę strzyków. Dlatego preparaty typu "pour on" (do polewania krów) dają bardzo słaby efekt odstraszający na owady. Jednym z bardziej newralgicznych struktur strzyka jest mięśniówka zwieracza strzyka. Mięsień ten stanowi mechaniczną barierę przed wniknięciem drobnoustrojów potencjalnie odpowiedzialnych za wystąpienie mastitis.

Podsumowując, należy stwierdzić, że znajomość budowy i funkcji poszczególnych struktur anatomicznych wymienia umożliwia właściwą jego pielęgnację i może wydatnie przyczynić się do ograniczenia incydentów mastitis w stadzie.

 

Artykuł ukazał się w lutowym wydaniu miesięcznika "Farmer"

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (1)

  • paqwe 2018-02-25 23:34:07
    Z tego co tu jest napisane wynika ,że najlepiej jak krowa ma zapalnie to pakować przynajmniej 1,5 tubki do chorej ćwiartki ,bo nie zaszkodzi to .a jeszcze pomoże.
ZOBACZ WSZYSTKIE KOMENTARZE

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.158.52.166
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!