PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Choroby metaboliczne krów mlecznych

Wzrost wydajności mlecznej krów spowodował pojawienie się w stadach bydła mlecznego niekorzystnych zjawisk powodujących pogorszenie zdrowia i płodności utrzymywanych zwierząt.



Współczesne bydło rasy holsztyńsko-fryzyjskiej, by w pełni ujawnić swoje założenia genetyczne, jeśli chodzi o wysoką produkcję mleka, wymaga zaspokojenia potrzeb w kwestii żywienia, utrzymania oraz zarządzania stadem. Niezaspokojenie tych potrzeb powoduje wystąpienie szeregu niekorzystnych zjawisk, bardzo często prowadzących do przedwczesnego brakowania krów ze stada. Naturalną konsekwencją takiego stanu rzeczy jest pogorszenie opłacalności produkcji mleka w gospodarstwach wyspecjalizowanych w jego produkcji. Jednym z istotnych schorzeń występujących w wysoko wydajnych stadach są choroby metaboliczne - schorzenia, powodujące zaburzenia funkcjonowania metabolizmu zwierzęcia na skutek zachwiania homeostazy organizmu. Bardzo często schorzenia te nazywane są chorobami produkcyjnymi, gdyż ryzyko ich wystąpienia rośnie wykładniczo wraz z wydajnością krów. W nomenklaturze weterynaryjno-zootechnicznej określenia "zaburzenia" czy "choroby metaboliczne" wykorzystywane są wymiennie do określenia zespołu chorób objawiających się zachwianiem równowagi metabolitów plazmy krwi, chociażby takich, jak: ciała ketonowe, pewne mikro- i makropierwiastki czy niezestryfikowane kwasy tłuszczowe. Najczęściej schorzenia metaboliczne występują u krów mlecznych w okresie okołoporodowym lub w tzw. okresie przejściowym (od 3 tygodni przed ocieleniem do 4 tygodni po ocieleniu), choć są i takie, które mogą pojawić się również w trakcie późniejszej laktacji. Wśród głównych chorób metabolicznych najczęściej w praktyce obserwowane są: ketoza wraz z syndromem stłuszczonej wątroby, porażenie poporodowe, podkliniczna oraz kliniczna kwasica, przemieszczenie trawieńca, syndrom polegującej krowy, alkaloza czy zatrucia pokarmowe.

CHOROBY METABOLICZNE CZĘSTO SIĘ ŁĄCZĄ

Ze względu na ogólnoustrojowy charakter zaburzenia metaboliczne zwiększają również ryzyko występowania innych schorzeń, jak: wzdęcia żwacza, zatrzymania łożyska, ochwat, mastitis czy metritis (stan zapalny macicy) (wykr. 1). Wystąpienie porażenia poporodowego u krowy mlecznej powoduje wzrost ryzyka wystąpienia u niej zapalenia wymienia, zatrzymania łożyska, metritis, przemieszczenia trawieńca, wystąpienia ciężkiego porodu czy ketozy. Z kolei z wystąpieniem ketozy zwiększa się prawdopodobieństwo zachorowania na: ochwat, przemieszczenie trawieńca, porażenie poporodowe, mastitis czy syndrom stłuszczonej wątroby. Bardzo często ketoza czy syndrom stłuszczonej wątroby jest następstwem wystąpienia u krowy jednego lub kilku schorzeń, jak: porażenie poporodowe, przemieszczenie trawieńca, zatrzymanie łożyska czy trudny poród. W związku z tym istotne są intensywne działania prewencyjne w odniesieniu do konkretnego schorzenia metabolicznego, ponieważ zmniejszają również ryzyko wystąpienia pozostałych zaburzeń.

Wspomniane wcześniej wieloaspektowe oddziaływanie zaburzeń metabolicznych na organizm powoduje duże straty ekonomiczne, które trudno skonkretyzować czy wyrazić określoną kwotą (wykr. 2). W przypadku niektórych chorób np. porażenia poporodowego, występuje ryzyko padnięcia krowy, natomiast inne schorzenia tj.: ketoza, czy kwasica powodują istotne straty produkcyjne: obniżoną wydajność mleczną, pogorszony skład chemiczny mleka oraz wyższą liczbę komórek somatycznych, pogorszenie wskaźników rozrodu, wystąpienie problemów z racicami (ochwat), a w rezultacie większe koszty weterynaryjne oraz remontu stada. W stadach hodowlanych następuje obniżenie intensywności selekcji, a więc postępu hodowlanego. Wspomniane wcześniej wieloaspektowe oddziaływanie zaburzeń metabolicznych na organizm powoduje duże straty ekonomiczne, które trudno skonkretyzować czy wyrazić określoną kwotą. W Stanach Zjednoczonych straty spowodowane wystąpieniem chorób metabolicznych szacowane są na 150-350 dol. na sztukę w zależności od postaci i stopnia nasilenia schorzenia (tab.).

W związku z tym, zdecydowanie lepszym rozwiązaniem jest podjęcie przez hodowców działań mających na celu prewencję wystąpienia tych chorób. Dodatkową trudnością w zwalczaniu chorób metabolicznych są ich stany podkliniczne, szczególnie w przypadku podklinicznej ketozy i kwasicy. Brak jednoznacznych syndromów chorób powoduje, że są one często niezauważone, co powoduje w skali całego stada oraz na przestrzeni długiego okresu wymierne straty gospodarcze.

Nieekonomiczne może okazać się podjęcie kosztownych działań mających na celu całkowitą eliminację schorzeń metabolicznych. Tak jak w przypadku znalezienia jednego chrząszcza stonki ziemniaczanej na planacji ziemniaka nikt nie będzie ponosił kosztów wykonania zabiegu insektycydem, tak również w przypadku stada bydła mlecznego nie należy podejmować działań, gdy straty nie przekroczą progu szkodliwej działalności. To znaczy, że nie należy podejmować dodatkowych nakładów, gdy straty spowodowane wystąpieniem schorzeń nie będą wyższe niż koszty działań mających na celu ograniczenie ich negatywnych skutków. Powstaje więc pytanie, jaki pułap wystąpień chorób metabolicznych należy uznać za akceptowalny? Przyjmuje się, iż frekwencja pojawiania się chorób metabolicznych w stadzie nie powinna przekraczać 5 proc. Oczywiście, dotyczy to stad o przeciętnej wydajności krów w granicach 10 tys. kg mleka w laktacji standardowej, utrzymujących bydło rasy holsztyńsko-fryzyjskiej. W przypadku innych ras, o tzw. kombinowanym typie użytkowym, mięsno- -mlecznym (np. bydło simentalskie, montbeliarde czy skandynawskie czerwone) oraz gospodarstw o niższej wydajności wystąpienie schorzeń metalicznych powinno zostać ograniczone do incydentalnych przypadków.

W związku z trudnościami, jakie wiążą się z żywieniem krów mlecznych, powstaje konieczność oceny prawidłowości zbilansowania dawek pokarmowych dla krów. Właściwa ocena sytuacji w stadzie umożliwia nie tylko uzyskanie satysfakcjonującej produkcji mleka od posiadanych zwierząt, lecz także ograniczenie frekwencji schorzeń metabolicznych oraz problemów w rozrodzie. Aby była efektywna, należy wykonywać ją systematycznie i profesjonalnie. W wielu przypadkach zachodzi konieczność skorzystania z usług profesjonalnego doradcy żywieniowego czy lekarza weterynarii.

RAPORTY WYNIKOWE CENNYM ŹRÓDŁEM INFORMACJI

Należy jednak pamiętać, że głównym źródłem informacji dotyczącym stada krów są raporty wynikowe opracowywane przez Polską Federację Hodowców Bydła i Produ

centów Mleka. Standardowo przesyłane sprawozdanie z próbnego udoju składa się z 2 części: raportu wynikowego stada RW-1 i raportu z próbnego udoju RW-2. Szczegółowe informacje dotyczące prawidłowości żywienia krów znajdują się w najnowszym raporcie wynikowym RW-11 "Ocena żywienia" . Informacje zawarte we wspomnianych wyżej raportach są istotnym elementem w zarządzaniu stadem bydła mlecznego. Raporty wynikowe dostarczają wiedzy dotyczącej wydajności zwierząt, jakości pochodzącego od nich mleka, jak również są źródłem informacji o rozrodzie. Wnikliwa analiza zawartych w nich informacji pozwala również zdiagnozować nieprawidłowości dotyczące zbilansowania dawek pokarmowych oraz wynikających z nich problemów. Informacje pochodzące z oceny są szczególnie istotne w odniesieniu do schorzeń mających charakter podkliniczny, kiedy brak jednoznacznych objawów chorobowych. Poza tym zaletami systemu są ciągłość w czasie oraz możliwość analizy indywidualnych zwierząt. Kluczowym elementem oceny stada jest możliwość porównania wyników pochodzących z poprzednich próbnych udojów. W przeciwieństwie do wyników pochodzących z mleczarni, w przypadku których otrzymujemy informację o mleku zbiorczym, mamy również możliwość przyjrzenia się bliżej poszczególnym sztukom.

Należy jednak zwrócić uwagę, iż informacja z raportów wynikowych ma charakter post factum, gdyż najczęściej diagnozowane są przypadki krów już chorych, a dane te otrzymujemy z pewnym poślizgiem. W takiej sytuacji hodowca musi podjąć leczenie danego osobnika bądź grupy osobników w momencie, gdy znajdują się już w trakcie laktacji, co przysparza dodatkowych trudności. Dzieje się tak dlatego, iż głównym źródłem informacji o stanie zdrowia krów są zmiany dotyczące składu chemicznego mleka (tłuszcz, białko, laktoza, mocznik czy wspominane już ciała ketonowe), które mogą być pobrane do analiz dopiero po ocieleniu. W związku z tym hodowca poza kosztami leczenia oraz kosztami leków i specjalnych dodatków paszowych ponosi również straty związane ze zmniejszeniem produkcyjności i pogorszeniem składu chemicznego m leka chorych sztuk.

JAK ZDIAGNOZOWAĆ CHOROBĘ?

Tak naprawdę ostatnim momentem, w którym zdiagnozowanie nieprawidłowości związanych z metabolizmem krów pozwala na jakiekolwiek działania profilaktyczne w odniesieniu do ograniczenia frekwencji ich wystąpienia, jest okres zasuszenia krów, czyli moment przed rozpoczęciem laktacji. Jakimi wskaźnikami należy się posłużyć, aby diagnozować zagrożenia wystąpienia tych chorób w tym okresie? Oczywiście, jest wiele narzędzi, które mogą być z powodzeniem wykorzystywane przez hodowców, jak choćby prosta do wykonania przez samego hodowcę kontrola kondycji krów. Jednak w przypadku dużej skali produkcji oraz konieczności posiadania bardziej precyzyjnych danych niezbędnych do prawidłowego zarządzania żywieniem krów, konieczne jest wykonanie profilu metabolicznego we krwi zwierząt przez lekarza weterynarii. Poza okresem zasuszenia wykonanie badań krwi daje szybki obraz stanu organizmu krowy w momencie wykonania zmian w dawce pokarmowej. W przypadku, gdy dawka pokarmowa okazuje się nieadekwatna dla znaczącej stawki krów w grupie żywieniowej bądź w stadzie, hodowca czy doradca żywieniowy może zorientować się o tych nieprawidłowościach na podstawie wielu dostępnych źródeł informacji, tj.: wydajności, składu chemicznego mleka, zmian kondycji i masy ciała, pogorszonych objawów rui czy obniżonego wskaźnika zacieleń. Głównym mankamentem wykonania badań biochemicznych krwi są koszty pobrania, a następnie analizy próbek krwi. Koszt wykonania pełnego profilu energetycznego krowy waha się w przedziale 80- 100 zł, m.in. ze względu na wysokie koszty odczynników niezbędnych do wykonania analiz. Warto więc właściwie planować pobrania krwi od krów, aby w pełni wykorzystać uzyskane informacje i odzyskać zainwestowane pieniądze. Od czego więc zależy właściwe wykorzystanie profili biochemicznych krwi w diagnostyce schorzeń metabolicznych? Przede wszystkim należy prawidłowo określić czas wykonania pobrań krwi, dokonać wyboru odpowiednich krów do badań, właściwie zinterpretować raporty wynikowe, dokonać trafnej analizy sytemu żywienia i dawek pokarmowych oraz kondycji krów. Do oceny statusu zdrowotnego wykorzystuje się w przypadku chorób metabolicznych profil energetyczny, wątrobowy oraz wybrane makro- i mikropierwiastki we krwi. Głównymi wskaźnikami bilansu energetycznego krów mlecznych ocenianych we krwi są: kwas β-hydroksymasłowy, niezestryfikowane kwasy tłuszczowe oraz glukoza. Natomiast ze względu na wysoki stopień obciążenia wątroby u wysokowydajnych krów poza badaniem profilu energetycznego wykonuje się również profil wątrobowy. W przypadku bydła najczęściej oznaczane są dwa enzymy: aminotransferaza asparginowa (AST) oraz gamma-glutamylotransferaza (GGTP).

Uniknięcie błędów nie jest łatwe, szczególnie w warunkach dużej zmienności wartości i jakości pasz objętościowych oraz wysokiego potencjału genetycznego utrzymywanych krów. Aby analiza żywienia krów przebiegała prawidłowo, należy traktować ją kompleksowo. Najtańszą formą profilaktyki w stadzie jest zwyczajna, ale uważna obserwacja stada. Należy zwrócić szczególną uwagę na:

  • krowę (zachowanie, zachorowania, kondycję, stan fizjologiczny, formę kału);
  • otoczenie (mikroklimat, powierzchnie legowiskowe i paszowe, dostęp do paszy)
  • żywienie (jakość, forma i ilość zadawanej paszy, sposób przygotowania i zadawania paszy, rozdrobnienie, kolejność zadawania)
  • informacje pochodzące z oceny użytkowości mlecznej (analiza ilości i jakości mleka, parametry rozrodu).

Prostym i jednocześnie skutecznym narzędziem umożliwiającym bieżący monitoring adekwatności żywienia w odniesieniu do potrzeb pokarmowych zwierząt jest ocena otłuszczenia krów. Najczęściej wykorzystywaną na świecie metodą oceny otłuszczenia krów jest ocena kondycji w skali pięciopunktowej, tzw. BCS-5 (z ang. body condition scoring). Głównym celem oceny kondycji jest próba wizualnego bądź/i palpacyjnego określenia grubości warstwy tłuszczu podskórnego, stanowiącego szybko dostępne dla organizmu rezerwy energetyczne.

Reasumując, należy podkreślić, że zdecydowanie korzystniejszą finansowo opcją w przypadku chorób metabolicznych jest zapobieganie niż leczenie. Poza elementami wymienionymi wyżej o zdrowiu stada decydują bezpośrednio warunki, w których zwierzę musi funkcjonować, a w przypadku żywienia - jakość i struktura pasz objętościowych oraz sama konstrukcja oraz dostępność stołu paszowego.

 

Artykuł ukazał się w październikowym numerze miesięcznika "Farmer"

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.81.254.212
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!