PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Jak działa układ rozrodczy krowy?

Jak działa układ rozrodczy krowy? Gotowość rozrodcza krowy jest widoczna w jej zachowaniu. Najwyższa aktywność płciowa, czas, w którym krowa lub jałówka są gotowe do kopulacji, to ruja. Zwierzęta są wtedy silnie pobudzone, nerwowe, niespokojne, wykazują wzmożoną ruchliwość i wrażliwość na feromony buhaja, fot. Ł. Chmielewski

Opłacalność i wielkość produkcji bydła zależą bezpośrednio od terminu pierwszego pokrycia i zapłodnienia jałówki. Czynnikiem, który determinuje zdolność jałówki do reprodukcji, jest czas osiągnięcia przez nią dojrzałości płciowej.



Samica jest gotowa do rozrodu, kiedy wystąpią u niej pierwsze objawy rui. Te charakterystyczne zachowania płciowe będą pojawiały się u bydła cyklicznie przez cały rok. W związku z powyższym krowy zaliczane są do zwierząt poliestralnych lub wielorujowych. Pierwsze objawy rui u bydła występują już w 6. miesiącu życia. Wcześniej mogą pojawić się krótkie cykle rujowe, połączone z owulacją lub nie, którym nie będą towarzyszyły objawy rui. Jałówka może zostać skutecznie zapłodniona w pierwszym normalnym cyklu rujowym. Osiągnięcie dojrzałości płciowej przez jałówkę nie jest równoznaczne z osiągnięciem dojrzałości hodowlanej. Występuje ona później i jest związana z rozwojem całego organizmu. Zapewnia odpowiednie warunki do zapłodnienia, prawidłowego przebiegu ciąży, porodu i laktacji, bez zahamowania rozwoju osobniczego. Z ekonomicznego i hodowlanego punktu widzenia termin pierwszego krycia powinien być przesunięty do wieku 15-17 miesięcy przy jednoczesnej masie ciała ¾ dorosłej krowy. Tak dzieje się w przypadku bydła mlecznego (np. Jersey) lub rasy ncb o dwukierunkowym typie użytkowania. Takie jałówki w 15. miesiącu życia powinny mieć masę ciała 360-380 kg. Bydło mięsne, szczególnie rasy o dużym kalibrze, np. Charolaise lub Belgian Blue, dojrzałość hodowlaną - czy inaczej rozpłodową - osiąga dopiero w wieku 20-24 miesięcy. Wiek, w którym jałówki osiągają dojrzałość płciową, jest regulowany na drodze neurohormonalnej. To złożony proces związany ze zmianami na poziomie podwzgórze-przysadka-jajniki, jak również w ośrodkowym układzie nerwowym. Okres użytkowania rozpłodowego bydła zależny jest od wydajności mlecznej. Spadek ilości produkowanego mleka następuje o wiele wcześniej niż zmniejszenie się zdolności do rozrodu. Przeciętny okres użytkowania krów wynosi około 8 lat (tj. 5-6 laktacji). Natomiast płodne krowy rodzące zdrowe cielęta w wieku 15-20 lat nie są rzadkością.

JAK WYGLĄDA CYKL RUJOWY?

Cykl rujowy u bydła, podobnie jak u innych zwierząt gospodarskich, to okres od pierwszego dnia wystąpienia zewnętrznych objawów rui do ostatniego dnia (bez rui) przed rują następną. Długość cyklu rujowego wynosi średnio u krów około 21 dni (średnie odchylenie 3,68 dnia). U jałówek jest nieco krótszy, trwa około 20 dni (średnie odchylenie 2,33 dnia). Mimo różnicy w długości cyklu u krów i jałówek nie ma zależności między czasem trwania cyklu a wiekiem krowy, długością dnia świetlnego czy warunkami klimatycznymi. Występują tylko indywidualne odchylenia u krów i jałówek, u których ruja pojawia się w odstępach dla nich charakterystycznych, krótszych lub dłuższych od przeciętnych. Czas trwania cyklu rujowego jest cechą dziedziczną, zależną od utrzymywania się ciałka żółtego. Aby nie utrwalać niepożądanego genotypu, powinno się eliminować z hodowli krowy mające skrajnie krótkie lub długie cykle. Określenie cykl rujowy nie powinno być używane jako synonim cyklu płciowego. Cykl płciowy ma szersze znaczenie. Jest to czas aktywności płciowej samicy od dojrzewania do momentu zaprzestania pracy jajników. Po zapłodnieniu cykl zostaje przerwany, chociaż zdarzają się przypadki "latowania się" krów w zaawansowanej ciąży. Przebieg cyklu rujowego warunkowany jest zmianami, jakie zachodzą w jajnikach, tzn. dojrzewaniem pęcherzyka jajnikowego, owulacją i istnieniem ciałka żółtego. W czasie cyklu rujowego wyróżnia się dwa okresy: krótki (ruja) i długi (bezrujowy). Niezależnie od cyklu rujowego możemy mówić o cyklu jajnikowym, który dzieli się na fazę pęcherzykową (dojrzewania pęcherzyka) i fazę lutealną (ciałka żółtego). Równolegle z cyklem jajnikowym przebiega cykl błon śluzowych. Wtedy w fazie pęcherzykowej rozrasta się błona śluzowa macicy i wydzielany jest intensywnie śluz.

Proces powstawania komórek jajowych (oogeneza) rozpoczyna się u krowy w okresie życia płodowego. Jajniki 110-dniowych płodów zawierają 270 tys. oocytów, przy urodzeniu 70 tys., w wieku 3 lat 20 tys. U 10-letniej krowy jest ich około 3 tys. Zmniejszenie ilości oocytów jest spowodowane przekształcaniem się w dojrzałe komórki jajowe oraz procesami degeneracji pęcherzyków, tzw. atrezją.

Przemiany zachodzące w narządach rozrodczych i zmiany zachowania krowy lub jałówki w czasie rui wynikają z wahania poziomu hormonów gonadotropowych oraz estrogenów. Hormony gonadotropowe wydzielane są przez przedni płat przysadki mózgowej, a ich wytwarzanie warunkowane jest działalnością podwzgórza. Przysadka mózgowa krowy w czasie rui uwalnia hormon luteinizujący (LH) pod wpływem wysokiego poziomu czynnika uwalniającego hormon luteinizujący w podwzgórzu, tzw. LRF lub LH-RF (releasing factor, RF). W czasie rozwoju pęcherzyka jajnikowego komórki wewnętrznej części osłonki przejrzystej wytwarzają receptory dla LH, a komórki ziarniste dla FSH (gonadotropina, hormon folikulinizujący). Dzięki nim jest możliwy dalszy rozwój pęcherzyka. Hormony gonadotropowe, LH i FSH, pozwalają na rozpoczęcie syntezy i wydzielania hormonów steroidowych przez jajniki. Pod wpływem hormonu luteinizującego (LH) komórki z wewnętrznej części osłonki przejrzystej wytwarzają androstendion i testosteron. Synteza tych hormonów androgennych odbywa się z cholesterolu. Przenikają one do warstwy komórek ziarnistych, które pod wpływem folitropiny (FSH) produkują estradiol. Czynnikiem niezbędnym do jego produkcji jest testosteron. W czasie wzrostu pęcherzyka estradiol przedostaje się do krwi, tam jego poziom szybko rośnie i jest najwyższy przed owulacją, czyli przed pęknięciem pęcherzyka i wylaniem się oocytu. Wysokie stężenie estradiolu działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, przez co blokuje receptory dla LH na wewnętrznej części osłonki przejrzystej. Wydzielanie testosteronu jest ograniczone, przez co zmniejsza się produkcja estradiolu. Jest to prosty i krótki mechanizm, który reguluje czynności wydzielnicze jajnika. Poziom zawartości hormonu LH we krwi wykazuje wahania w zależności od dnia cyklu rujowego. Pierwszy szczyt występuje około 8. dnia cyklu. Do następnego dochodzi na 15-20 godzin przed owulacją. Również w moczu krów można zaobserwować różnice w poziomie gonadotropin. Wysokie stężenie FSH początkowo ma miejsce 4.-5. dnia cyklu, a następny szczyt około 13. dnia. Zawartość LH w moczu wzrasta 7.-8. dnia, a następnie po 15. dniu cyklu. Oprócz estradiolu w komórkach ziarnistych powstają niewielkie ilości produktów przemiany cholesterolu, np. progesteron. Ten hormon jest wydzielany w dużych ilościach szczególnie pod koniec wzrostu pęcherzyka.

DOJRZAŁOŚĆ PŁCIOWA SAMIC

Przebieg rozwoju gonad i wydzielania hormonu LH można podzielić u jałówek na dwa etapy. Pierwszy okres trwa od urodzenia do 3.-5. miesiąca życia. Wtedy ustala się ilość wydzielanego w sposób pulsacyjny hormonu LH. Następnie poziom wydzielanego hormonu obniża się aż do wzrostu sekrecji bezpośrednio przed osiągnięciem dojrzałości płciowej. W tym okresie, zwanym pokwitaniem, zanika ujemne sprzężenie zwrotne estradiolu z wydzielaniem LH. Mechanizm, który jest odpowiedzialny u jałówek za zmiany w wydzielaniu hormonów gonadotropowych przed osiągnięciem dojrzałości płciowej, nie jest jeszcze do końca poznany. Rozwój pęcherzyków jajnikowych i ciałka żółtego jest regulowany - oprócz hormonów gonadotropowych - przez peptydowe czynniki wytwarzane przez błonę ziarnistą, część wewnętrzną osłonki przejrzystej oraz przez komórki luteinowe ciałka żółtego. Pojawienie się receptorów dla FSH powoduje przekształcenie testosteronu w estradiol i w efekcie prowadzi do owulacji. Wysoki poziom testosteronu, spowodowany brakiem receptorów dla FSH, powoduje przekształcanie go w 5-dihydrotestosteron. Hormon ten powoduje zmiany w budowie pęcherzyka, ostatecznie rozpad i zanik oocytu. Taki proces nazywamy atrezją. Dzięki temu u bydła tylko jeden pęcherzyk jajnikowy dochodzi do przedowulacyjnego stadium rozwoju i ulega owulacji. U krów można zaobserwować falowy rozwój pęcherzyków, który zachodzi w 3 cyklach. W czasie cyklu rujowego pośród wielu pęcherzyków jest jeden dominujący. Ok. 6.-7. dnia cyklu pęcherzyk ten znacznie zwiększa swoje rozmiary, ograniczając rozwój pozostałych. W tym czasie oraz ok. 13.-14. dnia cyklu pęcherzyk dominujący ulega atrezji. Dopiero w 21. dniu cyklu dominujący pęcherzyk ulega owulacji. Im bardziej pęcherzyk się rozwija, tym bardziej wzrasta poziom estrogenów we krwi. Hormony erogenne (estradiol) przygotowują organizm jałówki lub krowy do zapłodnienia i ciąży. Powodują wzrost komórek mięśniówki macicy, zwiększenie ukrwienia narządów rozrodczych, obrzmienie zewnętrznych narządów płciowych, pojawienie się receptorów dla progesteronu i oksytocyny. Wyraźnie widocznym objawem działania estrogenów na jałówkę lub krowę są zmiany w ich zachowaniu w czasie rui. Charakterystyczne zachowanie rozrodcze jest spowodowane działaniem estrogenów na ciało migdałowate i podwzgórze.

REGULACJA CYKLU RUJOWEGO

Cykl rujowy jest regulowany przez gonadoliberynę (GnRH). Jest to hormon produkowany w podwzgórzu. Stamtąd pod wpływem działania środowiska, głównie światła i żywienia, przedostaje się do krwi. Impulsy nerwowe wywołane bodźcem świetlnym przez siatkówkę oka trafiają do śródmózgowia, do podkorowych i korowych ośrodków nerwowych i do szyszynki, która hamuje wydzielanie gonadoliberyny w podwzgórzu. Ten gruczoł wydzielania wewnętrznego jest aktywny przy braku światła, w nocy. Dłuższy dzień świetlny hamuje pracę szyszynki, jednocześnie pobudzając aktywność wydzielniczą podwzgórza. Odwrotnie jest w miesiącach zimowych, kiedy dzień jest krótszy. Cykl rujowy jest to czas pomiędzy dwiema kolejnymi rujami. U krowy cykl rujowy trwa 21 dni. Pierwszy dzień rui jest to dzień zerowy cyklu. Cały cykl dzieli się na dwie fazy: fazę ciałka żółtego inaczej nazywaną fazą lutealną i fazę pęcherzykową. Pierwszego dnia rui, czyli dnia zerowego cyklu, pęcherzyk jajnikowy jest w pełni rozwinięty. Znajduje się wtedy w fazie przedowulacyjnej. Do owulacji, czyli do wylania się oocytu z pęcherzyka, dochodzi między 1.-2. dniem cyklu. W tym momencie rozpoczyna się faza ciałka żółtego.

Faza lutealna - jest pierwszą fazą cyklu rujowego po rui. Trwa ona u krowy do 17. dnia cyklu. Na początku fazy lutealnej, przez około 4 pierwsze dni cyklu, tworzy się i rozwija ciałko żółte. Po owulacji dochodzi do zmian w budowie pęcherzyka jajnikowego. Dzięki dużej ilości i różnorodności produkowanych hormonów ciałko żółte jest gruczołem wydzielania wewnętrznego, który umożliwia zagnieżdżenie się zarodka w macicy, jego rozwój i utrzymanie ciąży. Pełna aktywność wydzielnicza komórek luteinowych trwa u krowy od 4.-16. dnia cyklu. Ostatni (17.) dzień fazy ciałka żółtego jest to tzw. luteoliza (zwyrodnienie tłuszczowe ciałka żółtego). Jeśli nie doszło do zapłodnienia, nie ma potrzeby utrzymywania ciałka żółtego. Proces jego degeneracji odbywa się przy równoczesnym spadku poziomu progesteronu we krwi. Główną rolę odgrywa tu luteolityczny hormon prostaglandyna F2α, wytwarzany przez komórki błony śluzowej macicy. Luteoliza powoduje zupełny zanik czynności wydzielniczej ciałka żółtego. Gruczoł ten przekształca się w ciałko białawe i w takiej formie przez długi czas istnieje w jajniku. Następnie zaczyna

rozwijać się pęcherzyk jajnikowy i rozpoczyna się faza pęcherzykowa cyklu rujowego. U krowy od 18. do 21. dnia cyklu jeden z pęcherzyków osiąga pełną dojrzałość. Pozostałe ulegają atrezji.

• Faza pęcherzykowa - jest krótką, kończącą fazą, przygotowującą pęcherzyk do owulacji. U krowy do owulacji (jajeczkowania) dochodzi w czasie każdego cyklu, 10-14 godzin po zakończeniu objawów rui. Komórka jajowa uwalniana jest naprzemiennie z obu jajników, częściej z jajnika prawego. Na jajniku pojawiają się rosnące pęcherzyki. Każdy pęcherzyk zawiera niezapłodnione jajo, które zostanie uwolnione do jajowodu w czasie owulacji. Wzrost pęcherzyków następuje falowo przez czas trwania cyklu rujowego. Każda fala charakteryzuje się wzrostem licznych, małych pęcherzyków, inaczej nazywanych antralnymi. Rozwój tych pęcherzyków zależy od stężenia gonadotropin, głównie FSH. Z takiej fali jeden pęcherzyk jest rekrutowany do wzrostu i osiąga dużo większe rozmiary od pozostałych (12-15 mm). Wtedy możemy zaobserwować najwyższe stężenie FSH i estradiolu. Duży pęcherzyk nazywany jest dominującym, ponieważ ma zdolność regulowania i ograniczania wzrostu pozostałych mniejszych pęcherzyków. Kilka dni po osiągnięciu maksymalnych rozmiarów dominujący pęcherzyk zaczyna zanikać. Wtedy też traci zdolność do ograniczania wzrostu innych pęcherzyków. Regresja pęcherzyka dominującego powoduje uruchomienie kolejnej fali pęcherzyków. Z niej zostanie wybrany nowy, dominujący pęcherzyk. U większości krów w czasie trwania cyklu rujowego następują dwie do trzech fal pęcherzykowych. Tylko jeden spośród pęcherzyków dominujących osiąga zdolność do owulacji. W końcowej fazie ścianka pęcherzyka jest stopniowo trawiona. To powoduje pęknięcie pęcherzyka i wylanie się oocytu. Bezpośrednio po owulacji rozpoczyna się luteoliza.

ZACHOWANIA RUJOWE

Gotowość rozrodcza krowy jest widoczna w jej zachowaniu. Najwyższa aktywność płciowa, czas, w którym krowa lub jałówka są gotowe do kopulacji, to ruja. Zwierzęta są wtedy silnie pobudzone, nerwowe, niespokojne, wykazują wzmożoną ruchliwość i wrażliwość na feromony buhaja. Ruja jest zespołem zachowań, które informują o gotowości do kopulacji. W fazie tzw. rui właściwej u krów występuje odruch tolerancji, czyli akceptacja buhaja, pozwolenie na obskakiwanie. Wargi sromowe są obrzmiałe, silnie zaczerwienione, pozbawione pofałdowań. Ze szpary sromowej wycieka duża ilość ciągliwego, przeźroczystego śluzu. Po upływie średnio 18 godzin objawy ustępują. Zaobserwowanie pierwszych objawów rui ma bardzo duże znaczenie praktyczne. Krowa lub jałówka muszą zostać pokryte lub inseminowane około 30 godzin od pierwszych objawów rui. Wtedy dochodzi u nich do owulacji. Niezauważenie tego momentu może przynieść ogromne straty ekonomiczne.

W czasie działania niekorzystnych warunków środowiska (złe żywienie, nieprawidłowe warunki zoohigieniczne, stres) wielopoziomowy system regulacyjny nie dopuszcza do nieodwracalnej niepłodności. Mogą się pojawić okresowe zmiany w cyklu rujowym, np. wydłużenie lub skrócenie cyklu, cicha ruja (brak zewnętrznych objawów rui), okresowe zaprzestanie owulacji lub luteolizy. Zadaniem hodowcy jest rozpoznanie we właściwym czasie czynników hamujących aktywność rozrodczą oraz ich usunięcie. Niekiedy niezbędne jest włączenie terapii hormonalnej, która przywróci równowagę w organizmie.

Artykuł pochodzi z wydania 11/2016 miesięcznika "Farmer"

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.196.38.114
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!