Nie wszystko złoto co się świeci - to popularne przysłowie bardzo pasuje do cech pokrojowych buhajów, które we wszystkich katalogach są przedstawiane w postaci standaryzowanej. Standaryzacja taka oznacza bowiem, że katalog informuje, o ile genetycznych odchyleń standardowych wartość hodowlana buhaja odbiega od średniej wartości hodowlanej w populacji bazowej.

Genetyczne odchylenie standardowe jest w tym wypadku miarą zmienności wartości hodowlanej. Nie wnikając w sposób jego obliczania można powiedzieć, że wartości hodowlane większości buhajów (2/3 całej ocenianej stawki) lokują się w przedziale “plus minus jedno odchylenie standardowe od średniej”. Buhaje, które odbiegają od średniej o więcej niż dwa odchylenia standardowe (zarówno na plus, jak i na minus), to prawdziwy rarytas (trochę mniej niż 5 proc. z ogólnej liczby). Tak więc oglądając diagram ze standaryzowanymi wartościami hodowlanymi buhaja dla cech pokrojowych, można wyrobić sobie natychmiast pojęcie, czy buhaj jest pod względem danej cechy “średniakiem”, czy też jego wartość hodowlana jest nadzwyczajnie wysoka lub niska. Warunkiem jest jednak znajomość skali, jaką przyjęto na diagramie.

W USA skala na diagramach wartości pokrojowych buhajów obejmuje wartości od –3 do +3 i oznacza, że wartość hodowlana buhaja z wartością –1 odbiega od średniej o jedno odchylenie standardowe. W Polsce skala ma zakres od 70 do 130 (odchylenie standardowe wynosi 10 jednostek), a 100 jest wartością przeciętną. Tak więc w polskim katalogu liczba 90 oznacza, że wartość hodowlana buhaja odbiega od średniej o minus jedno odchylenie standardowe. Na diagramach wartość przeciętna jest zwykle w środku skali i łatwo ją ustalić. Cały diagram nie zawsze natomiast obejmuje zakres “plus minus trzy odchylenia standardowe”.

To pierwsza pułapka w katalogu: aby poprawnie odczytać standaryzowaną wartość hodowlaną, trzeba znać “umowną średnią” oraz umowną liczbę jednostek przypadających na jedno odchylenie standardowe.

Ocena diagramów także nie będzie trafna, jeżeli nie będziemy wiedzieć, ile to właściwie jest to jedno odchylenie standardowe. Powiedzmy, że mamy buhaja, który “pogarsza” ogólną ocenę za wymię (jego wartość hodowlana dla tej cechy wynosi 70). Jeśli użyjemy w swoim stadzie tego właśnie buhaja, a obok niego innego, mającego wartość hodowlaną dla tej cechy równą 100 (czyli przeciętną), to jakiej różnicy w punktacji wymion możemy się spodziewać u ich córek?

To druga pułapka w katalogu: aby ocenić właściwie wpływ buhaja na pokrój córek, trzeba znać genetyczne odchylenie standardowe cechy, wyrażone w takich jednostkach, w jakich cecha ta jest w praktyce oceniana.

W ramce obok zestawiono informacje o zmienności genetycznej cech pokrojowych w polskiej populacji bydła czarno-białego, wyrażonej w postaci standardowego odchylenia genetycznego. Weźmy przykład wymienia: w Polsce jest ono oceniane w punktach, przy czym skala ocen wynosi od 50 do 100 punktów. Genetyczne odchylenie standardowe dla tej cechy wynosi 1,6 punktu. Jeśli buhaja o wartości hodowlanej “75” dla tej cechy skojarzymy z “przeciętnymi” krowami, to jego córki będą miały o 2 punkty niższą ocenę wymienia niż ich rówieśnice pochodzące po buhaju o wartości hodowlanej 100. Skąd to wiadomo? Liczba “75” oznacza, że wartość hodowlana buhaja dla rozpatrywanej cechy jest o dwa i pół odchylenia standardowe niższa niż przeciętna (w Polsce jedno odchylenie standardowe to 10 jednostek na diagramie). Dwa i pół odchylenia standardowego to 4 punkty w skali, w jakiej w rzeczywistości oceniana jest ogólna budowa wymienia (2,5 x 1,6 = 4). Buhaj przekazuje córkom połowę swojej wartości hodowlanej (resztę otrzymują od matki), więc budowa wymienia córek będzie “gorsza” o 2 punkty (4 : 2 = 2).Dwa punkty w skali czterdziestopunktowej (w Polsce skala na diagramie ma zakres od 70 do 130) nie jest wartością imponującą. Mając nawet po kilkanaście córek po każdym z tych buhajów, raczej nie będzie można uchwycić na oko takiej różnicy.

Przykład ten nie ma bynajmniej na celu zniechęcenia do poprawiania pokroju krów w stadzie lub podważenia sensowności oceny cech pokrojowych. Ma on zwrócić uwagę na to, że próbując “zważyć” znaczenie cech pokrojowych, należy zawsze brać pod uwagę, jaka jest rzeczywista genetyczna zmienność cechy i jak dużej zmiany tej cechy można oczekiwać, wybierając buhaja o określonej wartości hodowlanej.

Przy ocenie buhaja hodowca potrzebuje przede wszystkim informacji o jego wartości hodowlanej pod względem cech produkcyjnych oraz o długości życia produkcyjnego jego córek. To bowiem zapewni wyhodowanie krów, które dają dużo mleka i sprawiają mało kłopotów, a zatem przynoszą duży dochód. Długość życia produkcyjnego jest swego rodzaju uniwersalną miarą cech funkcjonalnych krowy. Problemy zdrowotne, kłopoty z rozrodem czy budowa wymienia utrudniająca dój mechaniczny zwiększają prawdopodobieństwo wybrakowania krowy, co skraca czas jej przebywania w stadzie.

Dane o wartości hodowlanej buhajów dla cech produkcyjnych są szacowane na podstawie rzeczywistej produkcyjności ich córek i są bezpośrednio dostępne w katalogach. Nie trzeba więc zgadywać tego, co można przeczytać w katalogu. A jakże często hodowcy kierują się innymi cechami, które tylko pośrednio wskazują na produkcyjność krów, na przykład wielkością krowy. Dyskusje o tym, jak duża powinna być krowa, są bardzo zacięte. Istnieje wprawdzie statystyczna zależność między wielkością krowy a jej wydajnością, ale jest bardzo słaba i tłumaczy jedynie znikomą część różnic wydajności między krowami. Dla hodowcy znacznie korzystniejszy jest wybór takich buhajów, które dają małe córki o wysokiej wydajności. Ma to odbicie w wielu indeksach selekcyjnych, w których kaliber ma wagę ujemną! Nawet w USA, a więc w kraju wielkich holsztyno-fryzów, wielkość krowy ma obecnie w indeksie TPI wagę ujemną.

Nie oznacza to oczywiście, że cechy pokrojowe nie mają w ogóle znaczenia przy ocenie wartości hodowlanej buhajów pod względem cech produkcyjnych. Mogą one i powinny być wykorzystane do przewidywania wartości hodowlanej buhajów pod względem cech funkcjonalnych, takich jak zdrowie, płodność i długowieczność.


Genetyczne odchylenia standardowe dla cech pokrojowych w polskiej populacji bydła czarno-białego:

Cechy oceniane w skali 50-100 pkt:
  • kaliber - 2,6,
  • typ-budowa - 2,
  • nogi i racice - 1,1,
  • wymię - 1,6.

Cechy opisowe:
  • ocena ogólna - 2,
  • wysokość w krzyżu - 2,9.

Cechy oceniane w skali od 1 do 9:
  • głębokość tułowia - 0,3,
  • szerokość klatki piersiowej - 0,3,
  • ustawienie zadu - 0,4,
  • szerokość zadu - 0,4,
  • postawa nóg tylnych, widziana z boku - 0,2,
  • racice - 0,2,
  • postawa nóg tylnych, widziana z tyłu - 0,2,
  • zawieszenie przednie wymienia - 0,4,
  • zawieszenie tylne wymienia - 0,4,
  • więzadło środkowe wymienia - 0,4,
  • położenie wymienia - 0,4,
  • szerokość wymienia - 0,4,
  • ustawienie strzyków - 0,3,
  • długość strzyków - 0,4,
  • charakter mleczny - 0,5.

Źródło: "Farmer" 03/2005