Bydło

Programem ochrony zasobów genetycznych objęta jest rasa polska czerwona, białogrzbieta i polska czerwono-biała. Bydło polskie czerwone jest jedną z najstarszych ras w Europie. Odznacza się dużą odpornością na choroby, doskonałym przystosowaniem do trudnych warunków środowiskowych, dobrym wykorzystaniem paszy, długowiecznością i bardzo dobrą płodnością. Mniejsza wydajność mleczna jest zastępowana przez wysoką jakość mleka, gdyż zawiera ono więcej białka, tłuszczu i suchej masy. Korzystny skład kwasów tłuszczowych powoduje, że jest ono bardzo przydatne do wyrobu serów. Bydło białogrzbiete od wieków bytowało na terenie Polesia Lubelskiego w dorzeczu Wisły i Bugu. Około 15 lat temu profesor Zygmunt Litwińczuk z Akademii Rolniczej w Lublinie postawił sobie za cel uratowanie tego bydła przed wyginięciem. Jak sama nazwa wskazuje, ma ono charakterystyczny biały pas, węższy w kłębie i rozszerzający się ku zadowi. Bydło to cieszyło się wśród rolników dobrą opinią jako wydajne i łatwe w utrzymaniu. Pod względem cech użytkowości mlecznej i mięsnej zajmowało ono pośrednie miejsce między bydłem polskim czerwonym a nizinnym czarno-białym. W tym roku ochroną objęto także bydło polskie czerwono-białe. Hodowcy chcą odtworzyć i utrzymać krowy tej rasy w dawnym typie kombinowanym, mięsno-mlecznym. Są one bowiem bardzo przydatne do użytkowania w trudnych warunkach Polski południowej.

Świnie

Ochroną są objęte trzy rasy rodzime: świnie puławskie, złotnickie białe i pstre. Dwa lata temu hodowcy świń obchodzili 70-lecie rasy puławskiej. Pochodzi ona z krzyżowania pierwotnej świni polskiej kłapouchej z knurami rasy berkszyr. Od 10 lat jest uznawana jako rasa zachowawcza, objęta ochroną. Cechuje się żywotnością, bezstresowością, lepszym dostosowaniem do środowiska. Rasa ta dostarcza również znakomitego surowca do przetwórstwa, gdyż zawiera on dużo tłuszczu śródmięśniowego. Ochroną świń złotnickich zajął się już w latach sześćdziesiątych prof. Stefan Aleksandrowicz z Akademii Rolniczej w Poznaniu. Są one dobrze przystosowane do gorszych warunków chowu, odporne na choroby i stres, a także cechują się wysoką jakością mięsa o dużym udziale tłuszczu śródmięśniowego. Tuczniki tych trzech ras, zarówno czysto rasowe, jak i krzyżówkowe, dają mięso o wyjątkowo wysokich walorach smakowych, szczególnie przydatne do produkcji trwałych wędlin wędzonych, przy większej zawartości tłuszczu w tuszy.

Owce

Programami ochrony objętych jest 13 ras owiec, głównie ras rodzimych. Najstarszą rasą rodzimą jest polska owca górska, której początki chowu sięgają XV wieku. Rasa ta jest mocno związana z historią i tradycją Karpat oraz zamieszkującej ten region ludności. Jest doskonale przystosowana do warunków klimatycznych i tradycyjnych systemów chowu w terenach górskich. Starą tradycją jest wykorzystywanie mleka tych owiec do wyrobu serów, między innymi słynnych oscypków. Na szczególną uwagę zasługuje odmiana barwna tych owiec, których jest bardzo mało, a stadka są rozproszone. Owce wrzosówki występowały w regionach Polski północno-wschodniej już ponad 300 lat temu. Bardzo łatwo przystosowują się do zróżnicowanych warunków klimatycznych i glebowych, są mało wymagające pod względem żywienia i warunków chowu, żywotne i odporne na choroby. Cechuje je wczesne dojrzewanie płciowe, występowanie rui przez cały rok, wysoka plenność: maciorki rodzą zwykle bliźnięta. Wrzosówki mają też doskonałe skóry, które są cienkie, ale bardzo mocne, lekkie, ale ciepłe i dlatego można z nich robić doskonałe kożuszki. Owce świniarki były kiedyś bardzo rozpowszechnione w całej Europie Środkowej. Zaletami tych owiec są: niezwykła odporność na złe warunki środowiskowe, niewybredność w żywieniu oraz zdolność do wykorzystywania pasz bardzo niskiej jakości, a także odporność na choroby, zwłaszcza na kulawkę. Owce olkuskie cechuje wyjątkowa plenność – maciorki rodzą często trojaczki, a spotykano nawet siedem jagniąt w miocie. Są także bardzo mleczne i troskliwe.
Konie

Programami ochrony objętych jest pięć ras koni: koniki polskie, hucuły, konie małopolskie, śląskie i wielkopolskie. Koniki polskie to typowo polska rasa małych koni, wywodząca się bezpośrednio od dzikich koni – tarpanów. Rasa ta jest doskonale przystosowana do trudnych warunków środowiskowych, dobrze wykorzystująca ubogie pasze, płodna, wytrzymała, mająca łagodny i zrównoważony charakter, odznaczająca się dużą inteligencją i zaradnością. Hucuły to jedna z najstarszych ras koni opisanych w Polsce. Rasa ta jest związana ze wschodnimi Karpatami, gdzie żyła w surowym klimacie górskim, w warunkach ciężkiej pracy. Hucuły są małe, krępe, o zróżnicowanej maści, odznaczające się wyjątkową żywotnością, doskonałym zdrowiem, odpornością na zmęczenie. W połowie XX wieku konie małopolskie stanowiły 40 proc. pogłowia koni w Polsce. Dzisiaj trzeba je chronić przed wyginięciem. A warto to robić, bo są to konie wytrzymałe, ładne, o zrównoważonym charakterze. Polska jest jedynym krajem utrzymującym konie śląskie w czystości rasy. Są one bardzo przydatne do pracy w zaprzęgach. Są także wysoko cenione przy krzyżowaniu z końmi pełnej krwi angielskiej. Ochrona koni wielkopolskich ma służyć zachowaniu w tej rasie cech przystosowujących te zwierzęta do surowszych warunków środowiskowych, gdyż polskich hodowców nie stać na duże wydatki związane z utrzymaniem i pielęgnowaniem wyspecjalizowanych ras.

Drób

Ponad 30 lat temu w Zakładzie Instytutu Zootechniki w Dworzyskach, w Wielkopolsce, stworzono unikalną kolekcję ginących ras i odmian kaczek i gęsi. W tym samym czasie podjęto prace nad zachowaniem kur rasy zielononóżka kuropatwiana i Polbar w Akademii Rolniczej w Lublinie, gęsi biłgorajskiej na Uniwersytecie Warmińsko-Mazurskim w Olsztynie, a także gęsi zatorskiej w Akademii Rolniczej w Krakowie. Jajka zielononóżek kuropatwianych i drugiej rasy rodzimej – żółtonóżek kuropatwianych wyróżniają się niskim udziałem cholesterolu w żółtku i bardzo dobrym stosunkiem korzystnej dla organizmu frakcji cholesterolu, czyli HDL, do frakcji niekorzystnej – LDL. Są to kury bardzo wytrzymałe na niskie temperatury, odporne na choroby oraz wytrwałe w poszukiwaniu pokarmu. Zielononóżki to rasa pierwotna, potrafiąca wykorzystać naturalne warunki (pastwiska) i doskonale sprawdzająca się w chowie drobnostadkowym. Rodzime rasy gęsi cechuje zdolność do wykorzystania mniej wartościowej paszy, mniejsza płochliwość, dobre umięśnienie i małe otłuszczenie tuszek. Gęsi pomorskie, suwalskie i rypińskie wyróżnia dodatkowo dobra jakość pierza i puchu w podskubach. Kaczki ras rodzimych charakteryzują się dużą wartością dietetyczną mięsa, małym udziałem tłuszczu w tuszce i dobrą jakością pierza.

Zwierzęta futerkowe

Na szczególną uwagę zasługują chronione rasy rodzime lisa pospolitego pastelowego i białoszyjnego oraz szynszyle beżowe polskie. Powstały one bowiem w wyniku samoistnej mutacji. W 2000 r. zlikwidowano fermę lisów pastelowych w Jeziorach Wielkich i wtedy w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki w Chorzelowie podjęto prace nad ich uratowaniem. Ochroną objęta jest także szynszyla beżowa, która pojawiła się po raz pierwszy w roku 1958 w Grywałdzie na fermie Władysława Rżewskiego, prekursora hodowli szynszyli w Polsce. Pierwsza urodzona szynszyla tej odmiany miała jasny odcień barwy – kremowy i bladoczerwone oczy, sprawiające wrażenie przezroczystych. Ostatnią zachowaną rasą rodzimą królików jest królik popielniański. Ma on białe futerko, rodzi w miocie 7–8 królicząt, które bardzo dobrze się odchowują, Rasa ta bardzo dobrze przystosowuje się do niekorzystnych warunków środowiskowych, co jest szczególnie ważne w chowie przydomowym. Programem ochrony objęty jest także tchórz hodowlany, zwany dawniej tchórzofretką. Powstał on w wyniku krzyżowania tchórza dzikiego z udomowioną odmianą tchórza – fretką.

Pszczoły

Rodzimą rasą pszczół jest pszczoła środkowoeuropejska, występująca pierwotnie w całym kraju, z wyjątkiem Pogórza. Napływ pszczół z importu w ciągu ostatnich 40 lat spowodował wymieszanie pszczół i wypieranie ras miejscowych, dających mniej miodu, ale odznaczających się wybitnymi walorami zimotrwałości, odpornością na niekorzystne warunki środowiskowe oraz bardzo dobrym wykorzystaniem różnorodnych pożytków. Pszczoły środkowoeuropejskie doskonale dostosowują rozwój wiosenny do zmiennej pogody, są odporne na niekorzystne warunki długiej zimowli i chłodnego przedwiośnia oraz przystosowane do lotów nawet w dni pochmurne i przy niskich temperaturach. Są one bardzo przydatne do krzyżowania towarowego, poprawiając u mieszańców żywotność i elastyczność środowiskową. Ochroną objęte są cztery linie tej rasy pszczół. Dwie z nich, pszczoła Kampinoska i Augustowska, zostały zachowane w swojej pierwotnej formie w rejonach ich naturalnego występowania (Puszcza Kampinoska i Augustowska), a dwie następne, Północna i Asta, zostały udoskonalone, przy zachowaniu najcenniejszych cech pszczół rodzimych.
Ryby

Programami ochrony objęto cztery linie rodzime karpi: gołyską, knyszyńską, starzawską i zatorską. Ochroną objęte będą także karpie linii jaktorowskiej i sobieszyńskiej. Chronimy również pstrąga tęczowego: jesiennego i wiosennego tarła. Karp gołyski został utworzony w ramach odtworzenia starej i bardzo cenionej rasy karpia galicyjskiego, hodowanego pierwotnie w Polsce południowo-zachodniej. Mieszańce z nim znacznie szybciej rosną i są odporniejsze na choroby. Główną zaletą karpia knyszyńskiego jest z kolei osiąganie dobrych wyników hodowlanych w wodach o niższych średnich temperaturach. Karp starzawski to jedyna obecnie linia karpia pełnołuskiego, a karpia zatorskiego cechuje oliwkowo-niebieskie ubarwienie ciała. Hodowla pstrąga tęczowego jest wpisana w tradycje lokalnej społeczności kaszubskiej. Może być ona ratunkiem dla podupadającej gospodarki rybackiej na Bałtyku. Polski sukces gospodarczy w hodowli pstrągów był możliwy dzięki utworzeniu dwóch rodzimych szczepów pstrąga tęczowego: szczepu jesiennego tarła i wiosennego tarła. Pozwala to na prowadzenie całorocznej produkcji towarowej pstrągów.

Zgodnie z artykułem 21 a Ustawy o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich z dnia 20 VIII 1997 r. rasa, odmiana ród lub linia, w których przypadku niska liczebność zwierząt hodowlanych lub spadkowa tendencja liczebności stwarza zagrożenie ich wyginięcia, podlega ochronie zasobów genetycznych. Ochrona ta polega na utrzymywaniu żywych zwierząt lub gromadzeniu i przechowywaniu materiału biologicznego pochodzącego od tych zwierząt. Ochrona zasobów genetycznych jest prowadzona na podstawie programu ochrony zasobów genetycznych. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi upoważnił Instytut Zootechniki do realizacji lub koordynacji działań w zakresie ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

Przydatne adresy

Adresy organizacji zajmujących się programami ochrony poszczególnych ras zwierząt gospodarskich:
  • Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka, ul. Hoża 66/68, 00-682 Warszawa, tel./fax 022 628 85 34, e-mail: pfhb@pfhb.pl (bydło polskie czerwone)
  • Akademia Rolnicza w Lublinie, Katedra Hodowli Bydła, ul. Akademicka 13, 20-934 Lublin, tel. 081 445 60 87; fax. 081 445 68 18. e-mail: chabuzwitold@interia.pl (bydło białogrzbiete),
  • Polski Związek Hodowców Koni, ul. Koszykowa 60/62, m. 16, 00-673 Warszawa, tel. 022 629 95 31: 628 03 61; fax 022 628 68 79; e-mail: pzhk@poczta.onet.pl (koniki polskie, hucuły, konie małopolskie, śląskie i wielkopolskie),
  • Polski Związek Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej „POLSUS”, Filia Lublin, ul. Sławinkowska 12A, 20-810 Lublin, tel./fax 081 742 69 74, e-mail: polsuslublin@poczta.onet.pl (świnie puławskie),
  • Akademia Rolnicza w Poznaniu im. A. Ciszewskiego, Katedra Hodowli Trzody Chlewnej, ul. Wołyńska 33, 60-637 Poznań, tel. 061 848 72 21; tel./fax 061 848 72 19; e-mail: piotrlucinski@wp.pl (świnie złotnickie),
  • Polski Związek Owczarski, ul. Siewierska 13, 02-360 Warszawa, tel./fax 022 659 58 13; tel. 022 / 659 58 18; e-mail: pzow@tele2.pl (owce wszystkich ras),
  • Krajowa Rada Drobiarstwa Izba Gospodarcza w Warszawie, Dział Hodowli i Oceny Drobiu, ul. Sarmacka 7, 60-975 Poznań, tel. 061 824 26 51; fax 061 824 26 53;   e-mail: drobpoznan.krdig@neostrada.pl (kury nieśne, gęsi, kaczki P-11 i P-22),
  • Krajowe Centrum Hodowli Zwierząt, ul. Sokołowska 3, 01-142 Warszawa, tel. 022 632 01 56; fax 022 632 01 15, e-mail: kchz@kchz.agro.pl (zwierzęta futerkowe, pszczoły),
  • Instytut Zootechniki, ul. Krakowska 1, 32-083 Balice:

        - bydło: dr Anna Majewska, tel. 012 258 82 07; e-mail: amajewsk@izoo.krakow.pl
        - konie: dr Iwona Tomczyk-Wrona, tel. 012 258 82 09; e-mail: iwrona@izoo.krakow.pl
        - świnie: dr Magdalena Szyndler-Nędza, tel. 012 258 81 42; e-mail: mszyndle@izoo.krakow.pl
        - owce: dr Jacek Sikora, tel. 012 258 83 49; e-mail: jsikora@izoo.krakow.pl
        - kury: dr Jolanta Calik, tel. 012 258 81 96; e-mail: jcalik@izoo.krakow.pl
        - gęsi i kaczki: prof. Juliusz Książkiewicz, tel. 012 258 81 14; e-mail: juliusz.ksiazkiewicz@izoo.krakow.pl
        - zwierzęta futerkowe: dr Paweł Bielański, tel. 012 258 83 39; e-mail: pbielans@izoo.krakow.pl   
        - ryby: dr Maciej Ligaszewski, tel. 012 258 82 81; e-mail: mligasze@izoo.krakow.pl

  • Krajowy Ośrodek Koordynacyjny ds. Zasobów Genetycznych Zwierząt Instytutu Zotechniki, ul. Wspólna 30, 00-930 Warszawa:- pszczoły: mgr Maria Jaszczyńska, tel./fax 022 623 10 56, e-mail:
Dziękuję dr Józefie Krawczyk, doc. Pawłowi Bielańskiemu, dr Maciejowi Ligaszewskiemu i mgr Marii Jaszczyńskiej z Instytutu Zootechniki w Krakowie za materiały wykorzystane w artykule.

Źródło: "Farmer" 18/2006