PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Skąd bierze się mastitis?

Autor: Marcin Gołębiewski, Aleksandra Kalińska

Dodano: 27-01-2018 07:25

Tagi:

Mastitis, czyli stan zapalny gruczołu mlekowego, jest jedną z najczęstszych i niewątpliwie jedną z najkosztowniejszych chorób krów mlecznych. Niniejszy artykuł rozpocznie cykl poświęcony schorzeniom wymienia i ich profilaktyce.



W Polsce szacuje się, że kliniczna forma mastitis dotyczy 6,5 proc. ćwiartek wymienia, natomiast forma podkliniczna (utajona) została zaobserwowana aż w 43,4 proc. badanych przypadków. Większość hodowców wiąże wystąpienie mastitis ze stanem zapalnym jednej bądź kilku ćwiartek wymienia, czemu towarzyszą zmiany fizyko-chemiczne mleka i obrzęk wymienia. Pogorszenie jakości mleka spowodowane jest głównie odpowiedzią układu odpornościowego krowy na infekcję wymienia. Obserwowane u krów zmiany spowodowane są wystąpieniem klinicznej formy tego schorzenia. Jednak bardzo często stan zapalny gruczołu mlekowego przybiera formę subkliniczną, co oznacza, że infekcji nie towarzyszą widoczne gołym okiem zmiany wymienia i mleka. Kliniczne formy mastitis mogą mieć przebieg ostry, o nagłym charakterze, któremu najczęściej towarzyszą bardzo silne, dokuczliwe objawy, albo też o postaci chronicznej (przewlekłej), gdzie objawy nie są tak silne, ale czas trwania j est znacznie wydłużony.

CO WYWOŁUJE MASTITIS?

Zapalenie gruczołu mlekowego u krów mlecznych wywoływane może być przez wiele bakterii z grupy zarówno Gram-dodatnich, jak i Gram-ujemnych oraz chorobotwórczych grzybów, a nawet alg. W literaturze naukowej można odnaleźć informacje o ponad 200 różnych organizmach, które mogą powodować wystąpienie stanu zapalnego wymienia krów. Niektóre drobnoustroje powodujące mastitis są zawsze obecne w środowisku przebywania zwierząt, natomiast inne mogą być obecne jedynie w wymieniu zainfekowanej krowy (np. Streptococcus agalactiae). Ze względu na źródło pochodzenia czynników infekcyjnych istnieją dwa główne typy mastitis: pochodzenia środowiskowego i zakaźne. Rozwój stanu zapalnego gruczołu mlekowego postępuje zgodnie z następującym schematem: pojawienie się rezerwuaru infekcji, transfer czynników infekcyjnych z rezerwuaru na wymię (najczęściej ujście strzyka), penetracja kanału strzykowego przez czynniki infekcyjne, odpowiedź układu immunologicznego krowy. W przypadku środowiskowych czynników infekcyjnych (mastitis na tle środowiskowym) ich rezerwuarem jest całe środowisko przebywania zwierząt, legowiska, ściółka. Liczne badania wyraźnie wskazują, że strzyki, które mają kontakt z kontaminowanymi mikrobiologicznie powierzchniami (np. ściółką), są bardziej narażone na wystąpienie tego stanu zapalnego wymienia. W przypadku czynników zakaźnych źródłem zakażenia są chore sztuki, a transfer infekcji następuje z krowy na krowę poprzez wektor, np. ręce dojarza, kubki udojowe czy narzędzia do pielęgnacji wymion.

Istnieją dwie możliwości przeniknięcia drobnoustrojów do wymienia przez kanał strzykowy. Pierwszą z nich jest szybki wzrost liczby drobnoustrojów w kanale strzykowym. Po przedostaniu się ich na zakończenie strzyku czynniki zakaźne rozpoczynają ekspansję poprzez silne namnażanie się wokół ujścia. Następnie bakterie dosłownie wrastają poprzez kanał strzykowy do wnętrza gruczołu mlekowego. Drugą możliwą drogą przedostania się bakterii do wnętrza wymienia jest wektor, który przetransportuje je z zewnątrz do środka gruczołu mlekowego. Tą drogą przedostają się do wymienia głównie drobnoustroje, które wykazują mniejszą adhezję do skóry strzyka, np. E. coli. Transfer do wymienia możliwy jest np. za sprawą niewłaściwego przepływu wymienia, tzw. back flow - cofnięcie się mleka do zatoki mlecznej mającego miejsce podczas szczytowej fazy dojenia krowy.

W celu porównania patogenezy stanu zapalnego wymienia wywołanego przez czynniki zakaźne i środowiskowe wykonano doświadczenie. W warunkach eksperymentalnych zainfekowano końcówki strzyków krów kulturami bakterii Streptococcus agalactiae i Escherichia coli. Następnie każdego dnia pobierano próbki wymazów ze skóry wymion do badań mikrobiologicznych. Różnice w sposobie przenikania poszczególnych rodzajów do gruczołu mlekowego zostały przedstawione w tabeli 1.

Jak wynika z przeprowadzonych badań, drobnoustroje należące do środowiskowych bakterii E. coli zostały wyeliminowane już 4. dnia po zainfekowaniu krów pomimo faktu, że odsetek pozytywnych wyników ich obecności był odnotowany aż u 93 proc. pobranych próbek. Natomiast w przypadku S. aureus sytuacja była zgoła odmienna. Ze względu na fakt braku przeprowadzenia dezynfekcji poudojowej strzyków oraz naturalnych zdolności tego gatunku do formowania kolonii obserwowano stopniowy wzrost odsetka próbek dających wynik pozytywny. W pierwszej dobie odnotowano 50 proc. próbek z gronkowcem, a w 5. dniu ich odsetek wzrósł do 75 proc. Przyczyną tego zjawiska jest inna cecha gronkowca złocistego, której brak jest u bakterii środowiskowych, tj. E coli, a mianowicie silne właściwości adhezyjne. Dzięki tym właściwościom gronkowiec przywiera do powierzchni i stabilizuje rozwój nowych kolonii.

Niezależnie od sposobu przedostania się bakterii do organizmu zwierzęcia, wniknięcie do gruczołu mlekowego czynnika infekcyjnego niekoniecznie oznacza 100-proc. prawdopodobieństwo wystąpienia stanu zapalnego. Od sprawności układu odpornościowego krowy zależy, czy zwierzę jest w stanie się obronić przed infekcją czy też nie. W tabeli 2. przedstawiamy zestawienie najbardziej typowych drobnoustrojów środowiskowych i zakaźnych odpowiedzialnych za wystąpienie mastitis.

Poza wymienionymi w tabeli 2. czynnikami infekcyjnymi są również inne, rzadziej występujące drobnoustroje. Należy podkreślić, że od wielu lat obserwuje się zmniejszenie liczby przypadków mastitis wywołanych przez czynniki zakaźne i jednoczesne zwiększenie przypadków stanów zapalnych wymienia na tle środowiskowym.

SCHORZENIA WYMIENIA TO STRATY EKONOMICZNE

Wystąpienie stanu zapalnego gruczołu mlekowego wiąże się przede wszystkim z istotnymi stratami ekonomicznymi producentów mleka. Oznacza to nie tylko obniżenie ilości produkowanego mleka, lecz także niekorzystne zmiany w jego składzie chemicznym. Poza obniżoną wartością biologiczną mleka pogorszeniu ulega również jego jakość technologiczna (tab. 3.).

Koszty bezpośrednie, wynikające z tej choroby, to: koszty leków i opieki weterynaryjnej, koszty mleka pozaklasowego (utraconego na skutek utylizacji), czas hodowcy, śmiertelność zwierząt i nawroty choroby. Mastits wpływa na wydajność mleka, skład chemiczny, jego jakość higieniczną i właściwości technologiczne. W przypadku przewlekłych zapaleń wywołanych przez Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) zaleca się eliminację chorych zwierząt z hodowli. Badania wskazują, że wzrost liczby komórek somatycznych w mleku o każde 100 tys./ml, powyżej 200 tys./ml, powoduje obniżenie produkcji mleka o 2,5 proc. Krowy zdrowe produkują mleko o LKS 100-150 tys./ml. Dodatkowym elementem pogarszającym rachunek ekonomiczny jest konieczność utylizacji mleka, które nie spełnia minimalnych standardów jakościowych, gdzie LKS wzrasta powyżej 400 tys./ml. Poza faktem, że mleko od takich krów nie trafia do skupu, producent często ponosi dodatkowe koszty związane z jego utylizacją. Kosztem bezpośrednim wystąpienia stanu zapalnego gruczołu mlekowego są również koszty wizyt weterynaryjnych, analiz laboratoryjnych mleka oraz samych środków leczenia zwierząt. Wyższe są również koszty obsługi, związane chociażby z koniecznością aplikowania leków oraz odrębnego traktowania chorego zwierzęcia podczas doju. W tabeli poniżej przedstawiono potencjalne straty spowodowane wystąpieniem mastitis na przykładzie konkretnego stada. Należy pamiętać, że przekroczenie w mleku zbiorczym średniej geometrycznej LKS powyżej 400 tys./ml dyskwalifikuje mleko jako surowiec do skupu. W stadach objętych badaniem w Polsce średnia zawartość LKS w mleku wynosiła ok. 464 tys. w ml, powodując roczne straty sięgające 1164 zł za szt. (tab. 4.).

Straty oszacowane w tabeli 4. nie uwzględniają wpływu stanu zapalnego na pogorszenie składu chemicznego mleka oraz kosztów związanych z jego utylizacją.

Wystąpienie stanu zapalnego wymienia niesie również straty dla jednostek zajmujących się przetwór

stwem mleka. Ich natężenie jest uzależnione od stopnia przetworzenia mleka i osiąga największe rozmiary przy produkcji serów długo dojrzewających. Wzrost LKS powyżej 200 tys./ml powoduje obniżenie wydajności serowarskiej o co najmniej 2 proc., co przy założeniu wartości sera na poziomie ok. 2 euro/kg oraz dobowym przerobie 500 tys. kg mleka oznacza stratę dla zakładu przetwórczego sięgającą o k. 2 tys. euro na dobę.

MASTITIS POGARSZA JAKOŚĆ MLEKA

Poza stratami gospodarczymi mastitis wywołuje pogorszenie dobrostanu zwierząt ze względu na fakt, że stan zapalny wymienia krowy związany jest z bolesnością i zaczerwienieniem, dochodzi też do podwyższenia temperatury ciała i obrzmienia tego narządu. Krowy chore zaczynają wydalać wraz z mlekiem leukocyty właśnie w postaci komórek somatycznych (LKS), a ich podwyższona koncentracja świadczy o stanie zapalnym. Również zmienia się wygląd mleka; mleko pochodzące od chorych krów najczęściej ma kolor szarożółty, różowy, a nawet czerwony (obecność krwi), ma smak słonawy, a w konsystencji pojawiają się zmiany w postaci kłaczków, grudek. Obniżeniu ulega sucha masa, a w składzie chemicznym kazeina (z 77 do 50 proc.), tłuszcz (nawet o 1,5 proc.) oraz laktoza (do 1 proc.). Zawartość białka raczej pozostaje bez zmian, natomiast podwyższeniu ulega koncentracja białek serwatkowych - nawet 5-krotnie. W wyniku schorzenia mleko zawiera mniej witamin i składników mineralnych, a sama wydajność mleczna krów chorych ulega obniżeniu do nawet 40 proc. Wpływ mastitis na komponenty mleka przedstawiony został w tabeli 5.

Straty powodowane przez kliniczne formy tego schorzenia ze względu na fakt, iż są łatwo wykrywalne, generują jedynie 25 proc. ogólnych kosztów wystąpienia mastitis. Główny problem stanowią stany podkliniczne mastitis, które rozwijają się bardzo długo (nawet kilka miesięcy) i bez właściwych działań ze strony lekarza weterynarii oraz producenta rzadko kończą się samowyleczeniem. O ile kliniczne stany zapalne są łatwe do zdiagnozowania, o tyle większej uwagi wymagają formy podkliniczne choroby. Wzrost wydajności, kumulacja stad oraz wolnostanowiskowy system utrzymania powodują zwiększenie możliwości rozprzestrzeniania się czynników zakaźnych wywołujących mastitis. W związku z tym konieczna jest bieżąca kontrola stanu gruczołu mlekowego krów. Mimo zastosowanej prewencji podczas doju hodowca nie jest w stanie wyeliminować tej choroby zupełnie, gdyż bakterie chorobotwórcze bytują również na ściółce, w paszy, wodzie czy konstrukcjach metalowych w oborze. Stąd chore krowy poddawane są antybiotykoterapii. Jednak nadmierne i niewłaściwe wykorzystanie antybiotyków prowadzi do antybiotykooporności patogenów wywołujących mastitis u krów, przez co coraz częściej terapie takie stają się mniej skuteczne.

 

Artykuł ukazał się w styczniowym numerze miesięcznika "Farmer"

Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

BRAK KOMENTARZY

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 54.166.203.17
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin serwisu

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.

Zgłoś swoje propozycje zmian!


Dziękujemy za współpracę!