Podstawowym sposobem siewu jest siew rzędowy, wykonywany mechanicznymi siewnikami uniwersalnymi. Maszyny te służą zarówno do siewu nasion drobnych (np. roślin oleistych), średnich (zboża), jaki i grubych (strączkowe). Duże zróżnicowanie wielkości i kształtu nasion stawia siewnikom dość wysokie wymagania agrotechniczne, techniczne i eksploatacyjne.

Dobrze skonstruowany i prawidłowo działający siewnik rzędowy powinien:
  • umożliwiać regulację ilości wysiewu nasion dla zbóż w granicach od 100 do 300 kg/ha, dla nasion  drobnych od 2 do 60 kg/ha, a dla nasion grubych – od 100 do 400 kg/ha. Zróżnicowanie to umożliwia uzyskanie optymalnej obsady roślin o różnej masie nasion i jest także podyktowane zróżnicowaniem warunków agronomicznych uprawy poszczególnych grup roślin.

Dla spełnienia tego wymagania w siewnikach stosuje się objętościową regulację ilości wysiewanych nasion. Dawki wysiewu różniące się więcej niż 2 proc. od zakładanej mają już ujemny wpływ na plon roślin;

  • utrzymywać równomierny wysiew przez poszczególne zespoły wysiewające zarówno w kierunku poprzecznym, jak i podłużnym, szczególnie w zmiennych warunkach eksploatacji, czyli zapewniać równomierne rozłożenie nasion na powierzchni.

Wymaganie te spełnia w zasadzie staranna regulacja zespołów wysiewających, a także siew nasion różnymi technikami, sprowadzającymi się najczęściej do zmniejszania udziału na polu pasów nieobsianych;

  • utrzymywać nastawioną głębokość siewu nasion w zakresie od 1 do 12 cm w zależności od gatunku roślin, odmiany czy określonych warunków glebowych;
  • utrzymywać nastawiony rozstaw rzędów, wysoką jakość pracy, niezależnie od nachylenia terenu (do 12 stopni) i prędkości roboczej, zawierającej się w przedziale od 8 do 12 km/h;
  • starannie przykrywać nasiona i stwarzać optymalne warunki do podsiąkania wody.

Kręcąc korbą
Aby ustawić siewnik, trzeba znać podstawowe parametry wysiewanych nasion: masę jednostkową, zdolność kiełkowania oraz czystość. Wartości te podawane są w charakterystyce odmianowej materiału siewnego na etykiecie. Normy uwzględniają zróżnicowane warunki glebowo-klimatyczne. Żeby uzyskać wymaganą dawkę wysiewu nasion, trzeba dostosować elementy zespołów wysiewających do wymiaru wysiewanych nasion zgodnie z instrukcją obsługi danego siewnika. Dla większości stosowanych w kraju siewników oznacza to, że należy wymienić lub włączyć określone elementy aparatów wysiewających, odpowiednio ustawić szczelinę wylotu nasion – zmieniając położenie denek – oraz podnieść lub opuścić zasuwki dopływu nasion do aparatów. Jednocześnie trzeba dostosować zakres przełożeń w przekładni napędowej siewnika.

Jedną z podstawowych wad uniwersalnych siewników mechanicznych jest dość kłopotliwe precyzyjne wyregulowanie dawki siewu. Pierwszym krokiem jest ustawienie wstępnej dawki wysiewu na podstawie tabeli wysiewu w instrukcji obsługi  siewnika. Zależnie od typu siewnika regulacji  tej dokonuje się przez zmianę prędkości obrotowej aparatów wysiewających lub przez zmianę powierzchni czynnej aparatów. W pierwszym przypadku powszechnie stosowane są przekładnie napędowe, często bezstopniowe. Zmiany dawki wysiewu dokonuje się, przestawiając dźwignię na skali regulacyjnej lub przestawiając jedno z kół zębatych. W drugim wariancie, gdy zmienia się powierzchnię aparatów, regulacja polega na precyzyjnym nastawieniu pokrętła mikrometrycznego. Zmiana prędkości obrotowej aparatów wysiewających jest tylko uzupełnieniem regulacji, stosowanym najczęściej przy zmianie rodzaju nasion.

Drugi etap regulacji polega na zweryfikowaniu nastaw z tabeli. Dlatego przed wyjazdem siewnika w pole należy wykonać próbę kręconą i ewentualnie skorygować dawkę. Próbę tę można wykonać na stanowisku, np. na podwórzu, pod wiatą – bez konieczności agregatowania siewnika z ciągnikiem. Zakłada się, że dla nasion drobnych (rzepak, gorczyca) liczba obrotów korbą (kołem) powinna odpowiadać obsiewowi co najmniej 0,1 hektara. Dla rzepaku wysiewanego w ilości 3,5 kg/ha masa nasion wysianych do rynienki powinna więc wynieść 350 g. Aby zważyć tak małą masę nasion, niezbędna jest więc dokładna waga.

Próba polowa
Wykonanie stanowiskowej próby kręconej jest łatwiejsze niż polowej, ale obarczone pewnymi błędami. Nie uwzględnia m.in. rzeczywistego poślizgu kół napędowych na polu, ugięcia ogumienia, drgań siewnika. Dlatego niektórzy producenci siewników uniwersalnych w instrukcjach obsługi zobowiązują wręcz użytkownika do wykonania polowej próby kręconej, uzależniając od tego prawidłowość regulacji.

Na odpowiednio przygotowanym polu, bezpośrednio przed siewem, należy wykonać przejazd roboczy siewnikiem na dokładnie odmierzonym odcinku, z zachowaniem rzeczywistej prędkości roboczej. Rynienkę do nasion trzeba uprzednio zainstalować pod aparatami wysiewającymi – tak samo, jak przy stanowiskowej próbie kręconej. Po przejechaniu odmierzonego odcinka nasiona w rynience należy dokładnie zważyć. Aby uzyskać rzeczywistą dawkę wysiewu nasion na hektar, trzeba obliczyć obsianą próbnie powierzchnię w metrach kwadratowych. W tym celu należy długość przejechanego odcinka pomnożyć przez szerokość roboczą siewnika, a następnie należy podzielić 10 000 mkw (powierzchnia hektara wyrażona w mkw) przez obliczoną wcześniej powierzchnię. Otrzymuje się w ten sposób współczynnik, który trzeba pomnożyć przez masę zważonych nasion z rynienki. Uzyskany wynik to rzeczywista dawka wysiewu nasion na hektar. Gdy pojawią się istotne różnice w stosunku do dawki zalecanej, należy zwiększyć lub zmniejszyć ilość wysiewu i powtórzyć próbny wysiew.Próba kręcona pozwala tak ustawić siewnik, aby na danym polu została wysiana rzeczywiście założona ilość nasion. Nie wiadomo jednak, jak będą one rozłożone na polu. Dlatego ważnym parametrem jest wskaźnik nierównomierności poprzecznej wysiewu przez poszczególne zespoły wysiewające. Przy siewie zbóż dopuszczalny wskaźnik nierównomierności poprzecznej wynosi 3 proc., a przy siewie nasion drobnych – do 5 proc. Jak wynika z oceny jednego z mechanicznych siewników uniwersalnych, wykonanej przez oddział Instytutu Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji w Kłudzienku, dla założonej dawki wysiewu rzepaku 3,6 kg/ha wskaźnik nierównomierności poprzecznej wysiewu wynosił aż 8,5 proc., a  rozrzut dawki nasion dozowanych przez poszczególne aparaty wysiewające mieścił się w zakresie od 2,8 do 4,1 kg/ha. Taka niedokładność siewnika wynika często z niedokładności wykonania zespołów wysiewających, choć w praktyce jej powodem bywa też niewłaściwa regualcja. Nierównomierność wysiewu przez poszczególne aparaty wysiewające można skontrolować już podczas próby kręconej. Wystarczy podstawić osobne pudełka pod każdy zespół.

Z górki, pod górkę
Wraz ze zmianą warunków roboczych zmieniają się również wartości dawki wysiewu i wskaźniki jakości pracy, nawet przy niezmienionych nastawach regulacyjnych. Pod wpływem zmian pochylenia siewnika w nierównym terenie występują dość duże zmiany ilości wysiewanych nasion i wskaźnika nierównomierności poprzecznej. W wypadku mechanicznego siewnika uniwersalnego, pracującego na pochyleniu o kącie 12 stopni, największe zmiany dawki wysiewu występują wówczas, gdy ciągnik z siewnikiem wjeżdża i zjeżdża ze wzniesienia (czyli nachylenie terenu jest zgodne lub przeciwne do kierunku ruchu maszyny). W stosunku do pracy na terenie równym wjazd siewnikiem pod górę powoduje wzrost dawki wysiewu o około 11 proc., natomiast zjazd w dół stoku – zmniejszenie dawki o około 20 proc. Tak duże wahania występują przy siewie rzepaku, natomiast dla zbóż są one zwykle mniejsze i wynoszą około 5 proc., niezależnie od tego, czy siewnik jedzie z góry czy pod górę. W przypadku bocznego pochylenia siewnika podczas pracy zmiany dawki wysiewu są niewielkie. Wraz ze zmianą pochylenia siewnika zwiększa się też wskaźnik nierównomierności poprzecznej ilości wysiewanych nasion. Największa nierównomierność, wynosząca powyżej 8 proc., występuje dla nasion drobnych, przy pochyleniu siewnika do przodu, a nieco mniejsza – dla nasion średnich, przy pochyleniu siewnika do przodu i na boki. Ubywanie nasion w skrzyni nasiennej powoduje tylko nieznaczny spadek dawki wysiewu i jednoczesny wzrost (do 2 proc.) nierównomierności poprzecznej wysiewu.

Z kolei w wyniku zmian prędkości roboczej siewnika uniwersalnego (od 5 do 12 km/h) zaobserwowano nieznaczne zróżnicowanie dawek wysiewu na hektar, ale już istotne zróżnicowanie wskaźnika nierównomierności poprzecznej. Dotyczy to zwłaszcza wysiewu nasion grubych (bobiku) – nierównomierność poprzeczna do około 6 proc. – wraz ze zmniejszaniem się prędkości roboczej (do 5 km/h). Najniższa prędkość robocza występuje na początku pola lub podczas pracy siewnika z aktywnym agregatem uprawowo-siewnym. Prędkość robocza siewnika wynosząca około 12 km/h może być stosowana bez uszczerbku dla jakości siewu, przy starannym doprawieniu wierzchniej warstwy uprawnej (pozbawionej kamieni i brył) lub podczas pracy siewnika zagregatowanego z niektórymi narzędziami biernymi.

Mechanizm redliczny
Nasiona powinny być nie tylko równomiernie rozłożone na polu, lecz również umieszczone na jednakowej głębokości i przykryte taką samą warstwą gleby. Zapewniają to, z różnym skutkiem, mechanizmy redliczne, składające się z dwóch ściśle ze sobą współpracujących podzespołów: układu zawieszenia i redlic. Wymaganą głębokość roboczą uzyskuje się dzięki wywieraniu na redlice odpowiedniego nacisku – sprężynami rozciąganymi lub ściskanymi. Zmienne lub utrudnione warunki pracy, na przykład ziemia z bryłami, resztkami roślinnymi czy kamieniami, nie powinny w żaden sposób wpływać na głębokość siewu, którą dobiera się w zależności od rodzaju wysiewanych nasion. Siewniki nie mają ściśle nastawionej głębokości siewu, ponieważ zamocowane na belce redlice swobodnie przesuwają się po glebie. Zagłębiają się w niej tylko na tyle, na ile pozwala opór gleby i pokonująca go siła nacisku redlic. Głębokość siewu zależy więc od nastawienia napinacza redlic w siewniku oraz stanu gleby i musi być dobierana drogą prób przy rozpoczynaniu siewu.

Sprawdzenie głębokości umieszczenia nasion należy wykonać na polu, na którym siewnik przebył kilkadziesiąt metrów z ustaloną prędkością roboczą. Nigdy nie wolno ustawiać głębokości siewu i kontrolować jej na uwrociach.

Nierównomierność głębokości pracy poszczególnych redlic zwiększa się najbardziej, gdy głębokość robocza maleje. Wzrost ten dodatkowo potęgowany jest zwiększonym uniesieniem powierzchni gleby (spulchnieniem) w stosunku do poziomu pracy kół. Duży wpływ na głębokość pracy redlic i jej równomierność ma też wyrównanie powierzchni gleby oraz prędkość siewu (głębokość siewu zmniejsza się wraz ze wzrostem prędkości roboczej).

W ocenie jakości pracy siewników uniwersalnych równomierność głębokości siewu jest niezwykle ważna. Wzrost wskaźnika nierównomierności głębokości siewu pociąga za sobą pogorszenie wschodów. Powoduje to mniejszą obsadę roślin (szczególnie przy mniejszych opadach) i nierównomierny wzrost plantacji, co z kolei utrudnia precyzyjne stosowanie środków chemicznych na wszystkie rośliny. W konsekwencji zły siew może być więc odpowiedzialny za spadek plonów.

Autor jest pracownikiem IBMER w Kłudzienku

Źródło "Farmer" 06/2006