Wydruk strony Farmer.pl - portal nowoczesnego rolnika

Mykoplazmowe zapalenie płuc u świń

Autor: Prof. dr hab. Iwona Markowska-Daniel

Dodano: 02-03-2012 13:07

Jak wskazują na to wyniki licznych badań prowadzonych w rozwiniętych rolniczo krajach świata jednym z najważniejszych bakteryjnych czynników odpowiedzialnych za zespół oddechowy świń jest Mycoplasma hyopneumoniae (Mhp).

Drobnoustrój ten wywołuje mykoplazmowe zapalenie płuc (MPS) u świń. Jest on obecny wszędzie tam, gdzie prowadzi się intensywny chów trzody chlewnej, a MPS, mimo prowadzonych programów immuno- i chemioprofilaktyki, w dalszym ciągu nie przestaje być jednym z najtrudniejszych do opanowania problemów, szczególnie w chlewniach wielkotowarowych. Jest to najczęściej występująca choroba układu oddechowego świń.

Mycoplasma hyopneumoniae jest patogenem pierwotnym i bezwzględnym, to znaczy, że jest zdolna do samodzielnego wywoływania zakażeń u świń. Warto jednak zaznaczyć, że w wielu przypadkach jej chorobotwórczość polega na wikłaniu procesów chorobowych wywołanych pierwotnie przez inne drobnoustroje.

Występowanie

Tak jak wspomniano, MPS jest jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób świń na świecie. Z obserwacji prowadzonych w wielu krajach wynika, że u 30% – 80% ubijanych w rzeźniach świń stwierdza się w płucach zmiany typowe dla MPS.

Badania epizootyczne przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wykazały, że w 99% ferm zlokalizowanych na obszarze 13 rolniczych stanów USA odchowywane są tuczniki, które przechorowały MPS.

Analiza wyników badań poubojowych wykazała, że w rzeźniach znajdujących się na terenie Hiszpanii, USA, Brazylii, Kanady, Chile, Tajlandii i Filipin zmiany sekcyjne charakterystyczne dla MPS stwierdzano w płucach 38% - 100% ubijanych świń.

W krajach europejskich sytuacja epizootyczna, dotycząca częstotliwości zakażeń świń Mhp, wygląda podobnie, aczkolwiek odsetek występowania MPS w poszczególnych rejonach kontynentu jest bardzo zróżnicowany. Pierwszym krajem w Europie, który zwalczył MPS jest Norwegia. W krajach o wysokiej kulturze rolniczej notuje się niewielką częstotliwość zakażeń świń Mhp. Niski odsetek świń zakażonych Mhp występuje na terenie Szwecji - zmiany w płucach wykrywa się tam poubojowo zaledwie u 10-15% zwierząt. W Finlandii na MPS choruje jedynie 8-36% świń. W Holandii stopniowo dochodzi do spadku częstotliwości zachorowań na MPS. Z kolei odsetek stad serologicznie dodatnich dla Mhp w Belgii wynosi 98%, we Włoszech 91%, w Niemczech ponad 90%, w Hiszpanii - 82%. W Polsce mykoplazmy izolowano z około 61% zmienionych zapalnie płuc, a odsetek stad, w których wykrywano swoiste dla Mhp przeciwciała wynosi 95%.

Straty ekonomiczne

Niezależnie od częstotliwości występowania MPS w poszczególnych krajach i odsetka zakażonych świń, wszędzie tam gdzie choroba pojawia się notuje się ogromne straty ekonomiczne.

Większość przypadków MPS przebiega bez wyraźnie zaznaczonych objawów klinicznych, a główne straty ekonomiczne nie wynikają bezpośrednio z padnięć świń, lecz przede wszystkim z gorszego wykorzystania paszy i tym samym dłuższego czasu tuczu, a co za tym idzie zwiększonego zużycia paszy, przy jednoczesnym zahamowaniu przyrostów masy ciała (m.c.) dotkniętych chorobą zwierząt. W Polsce straty z powodu gorszego wykorzystania paszy szacuje się na ok. 10 zł/tucznika, a z powodu wydłużenia tuczu o 10 dni na ok. 5 zł/na tucznika. Z badań przeglądowych wynika, że tempo wzrostu świń chorych na MPS może spadać średnio o około 2,8% - 44,1%. W Australii oceniono, że współczynnik wykorzystania paszy u świń obniża się średnio o 14 - 20%, a dzienne przyrosty m.c. ulegają zmniejszeniu o około 16 - 30%.
W przeliczeniu na jednego wyprodukowanego tucznika angielscy hodowcy z powodu MPS ponosili średnio 1,67 dolara strat, w Australii - około 2,8 dolara, a straty francuskich hodowców świń, spowodowane enzootycznym występowaniem MPS, wynosiły średnio od 30-100 franków. Łączne straty hodowców szwajcarskich z powodu MPS wynosiły średnio 20-30 milionów franków szwajcarskich, natomiast w USA straty spowodowane chroniczną postacią MPS szacowane są na poziomie około 100 milionów dolarów rocznie. Z tego powodu zarówno w Szwajcarii, jak i w USA, wprowadzono programy zwalczania Mhp.

Z badań wielu autorów wynika, że obniżenie dziennych przyrostów m.c. świń zakażonych Mhp warunkowane jest zakresem zmian chorobowych w płucach. Zwierzęta, u których stwierdza się zmiany chorobowe obejmujące 20% powierzchni płuc ważą średnio o 25 kg mniej niż świnie zdrowe. Przyrost powierzchni ognisk zapalnych w płucach o 10% prowadzi do spadku średnich dziennych przyrostów m.c. o 37,4 g, a w niektórych przypadkach nawet o 41,1 g. W Australii wykazano, że w przebiegu MPS spowodowanego naturalnym, nie powikłanym innymi drobnoustrojami zakażeniem Mhp, dzienne przyrosty m.c. u tuczników ważących 50-85 kg były o 12,7% mniejsze niż u zwierząt zdrowych. U młodszych świń dynamika przyrostów m.c. była niższa o 15,9%, natomiast zużycie paszy na przyrost 1 kg m.c. było o 13,8% wyższe.
Należy podkreślić, że zarówno konsekwencje zdrowotne, jak i wynikające z nich straty ekonomiczne, są zwykle wynikiem współdziałania wielu różnych czynników, zakaźnych i nie zakaźnych. Przy zakażeniu mykoplazmami bardzo istotną rolę odgrywa współistnienie infekcji na tle innych drobnoustrojów, złe zarządzanie oraz nieodpowiednie warunki sanitarno-weterynaryjne. Na szczególną uwagę zasługuje poziom amoniaku w chlewni, wentylacja, a także rodzaj budynków i podłóg. Niekorzystne czynniki środowiskowe w istotny sposób obniżają oporność organizmu na infekcję, potęgują nasilenie objawów chorobowych i sprzyjają występowaniu wtórnych zakażeń, które wikłając MPS prowadzą do osłabienia dynamiki przyrostów m.c., w efekcie czego rosną straty ekonomiczne w zainfekowanej chlewni.

Warto zaznaczyć, że pomimo nieznacznego współczynnika padnięć towarzyszących zakażeniu świń Mhp straty z powodu śmiertelności prosiąt przed odsadzeniem szacuje się na 2 zł/na tucznika, a z powodu śmiertelności w sektorze tuczu na 3,3 zł.

Mechanizm chorobotwórczego działania Mhp

Jakkolwiek czynniki decydujące o zjadliwości Mhp nie zostały dotychczas ostatecznie zdefiniowane, wiadomo, że warunkiem zakażenia jest zdolność przylegania omawianych drobnoustrojów do komórek gospodarza, będąca wstępnym i jednocześnie niezbędnym warunkiem kolonizacji błon śluzowych.

Po dostaniu się do wrażliwego na infekcję organizmu Mhp kolonizuje powierzchnię nabłonka rzęskowego w tchawicy, oskrzelach i oskrzelikach, przy czym nie wnika ona do wnętrza komórek, ale lokalizuje się głównie na wierzchołku rzęsek oraz w przestrzeniach między rzęskami, powodując znaczne zmiany antygenowe, co prawdopodobnie osłabia aktywność systemu immunologicznego i tym samym zwiększa możliwość utrzymywania się mykoplazm w organizmie. Wykazano, że w miejscach przylegania omawiane drobnoustroje utrzymują się przez szereg tygodni, prowadząc do zmian patologicznych zaburzających normalne funkcjonowanie nabłonka błony śluzowej układu oddechowego.
Oblepione przez Mhp rzęski początkowo ulegają sklejeniu, a następnie dochodzi do ich obumierania i zaniku. W efekcie dochodzi do całkowitego zaniku rzęsek, zmniejsza się przeciwbakteryjne oddziaływanie śluzu, a uszkodzony nabłonek stopniowo ulega złuszczaniu. Dzięki temu bakterie mogą dostawać się do dolnych części układu oddechowego, przez co proces chorobowy przenosi się na oskrzeliki i pęcherzyki płucne. W konsekwencji rozwija się odoskrzelowe nieżytowe zapalenie płuc.

Dodatkowo, w wyniku zniszczenia komórek nabłonka błony śluzowej układu oddechowego, mykoplazmy i ich antygeny dostają się do krwi, gdzie blokują funkcje komórek odpornościowych prowadząc do zaburzenia mechanizmów obrony przeciwzakaźnej organizmu. Niski poziom odporności humoralnej i komórkowej obserwuje się przez wiele tygodni po zakażeniu. Następstwem zablokowania mechanizmów odpornościowych są nawracające zachorowania świń z objawami ze strony układu oddechowego.

Właściwości patogenne zarazka związane są również z produkcją różnych substancji toksycznych zwiększających możliwość wnikania bakterii do tkanek i wywoływania procesów chorobowych.

Rozwój zakażenia

Drogi rozprzestrzeniania się zarazka w środowisku są różne i nie do końca poznane. Rozprzestrzenianie się MPS w populacji świń jest powolne, przy czym liczba zwierząt zakażonych Mhp jest zmienna i waha się w granicach od 30 do 80%.
Z uwagi na fakt, że drobnoustroje te występują w wydzielinie dróg oddechowych, największe znaczenie w szerzeniu się MPS odgrywa kontakt bezpośredni oraz droga kropelkowa. Mycoplasma hyopneumoniae łatwo przenosi się z obiektów zainfekowanych do wolnych, znajdujących się w pobliżu. Rozprzestrzenianie się zarazka drogą kropelkową na większe odległości zależy w dużym stopniu od warunków atmosferycznych panujących w danym czasie. Według różnych danych drogą powietrzną Mhp może się przenosić na odległość od 3,2 do 4,7 km, choć w badaniach eksperymentalnych odległość ta wynosiła jedynie 150 m.

Dotychczas nie wykazano możliwości zakażenia śródmacicznego ani transmisji zarazka drogą laktogenną.
Według Taylora prosięta najczęściej zakażają się od loch lub macior stada podstawowego, z których część wykazuje niski poziom odporności i sieje dużą liczbę mykoplazm do środowiska. Zainfekowane prosięta są źródłem zakażenia i choroby w miocie, początkowo w porodówce, a następnie w warchlakarni. Starsze maciory z reguły wolne są od zakażeń Mhp, w związku z czym nie zakażają mykoplazmami swojego potomstwa.

W fermach o cyklu zamkniętym, w których nie przestrzega się zasady całe pomieszczenie pełne - całe pomieszczenie puste, Mhp szerzy się w budynkach tuczu, podczas wprowadzania młodszych, wrażliwych zwierząt do zakażonych tuczników, co w stopniu zasadniczym decyduje o utrzymywaniu się zarazka w stadzie. W takim systemie utrzymania zwierząt głównym wektorem w szerzeniu się choroby są warchlaki i tuczniki.

Objawy kliniczne

Mykoplazmowe zapalenie płuc jest chorobą występującą zazwyczaj u zwierząt młodych, ale na zakażenie Mhp w jednakowym stopniu wrażliwe są świnie różnych grup wiekowych.

Objawy kliniczne w przebiegu MPS są mało swoiste, ale stosunkowo charakterystyczne. Pierwszym symptomem choroby, pojawiającym się po dość długim okresie inkubacji (10 - 16 dni), jest kaszel, początkowo suchy, a następnie wilgotny. Objawy kaszlu u zwierząt narastają powoli i osiągają szczyt około 4 tygodnia po zakażeniu.

Ostre objawy choroby mogą utrzymywać się do 8 tygodni i zależą głównie od statusu immunologicznego stada oraz organizacji produkcji.
Najczęściej objawy kliniczne MPS ujawniają się u warchlaków i młodych tuczników, choć niejednokrotnie chorobę stwierdza się już u 3–4 tygodniowych prosiąt. W fermach zakażonych, gdzie spełniana jest zasada całe pomieszczenie pełne - całe pomieszczenie puste, objawy choroby uwidaczniają się zazwyczaj między 12 a 20 tygodniem życia.

Tak jak wspomniano, natężenie objawów klinicznych MPS zależy w dużym stopniu od warunków środowiskowych, w których przebywają świnie oraz od możliwości wystąpienia infekcji wywoływanych innymi drobnoustrojami. Jeżeli zakażenie nie jest komplikowane wtórnymi czynnikami zakaźnymi, proces chorobowy może mieć przebieg podkliniczny lub obserwuje się u zwierząt jedynie objawy suchego kaszlu, nieznacznego podniesienia wewnętrznej ciepłoty ciała oraz osłabienia apetytu. W przypadku wystąpienia wtórnych powikłań chorobę charakteryzuje znacznie ostrzejszy przebieg, a objawy kliniczne występują u większego odsetka zwierząt w stadzie. Zachorowalność w przebiegu MPS jest duża, a śmiertelność rośnie w miarę dołączania się kolejnych czynników patogennych. Zwierzęta, które przestają rosnąć charłaczeją, ich skóra jest blada, a sierść staje się matowa i nastroszona (fot. 1-2). Postępujące wychudzenie skłania hodowców do eliminacji takich zwierząt z dalszej produkcji.

Zmiany sekcyjne

Zmiany sekcyjne u świń padłych we wczesnej i środkowej fazie zakażenia Mhp widoczne są widoczne jako charakterystyczne ogniska nieżytowego zapalenia płuc (fot. 3-4).

Podczas chronicznej fazy zakażenia Mhp obserwuje się zapadnięcie tkanki płucnej oraz purpurowe do szarego zabarwienie zajętych zapaleniem obszarów płuc. Dwa do czterech tygodni po zakażeniu zmiany w płucach rozwinięte są w maksymalnym stopniu i wyraźnie odgraniczone od części płuc zdrowych.

Jeśli nie dochodzi do reinfekcji lub zakażeń wtórnych, zmiany te utrzymują się do 10 tygodni po zakażeniu.

Rozpoznanie choroby

Diagnostyka MPS opiera się przede wszystkim na ocenie stanu zdrowotnego całego stada świń, a nie na indywidualnym badaniu pojedynczych zwierząt. Podejrzenie choroby stawia się w oparciu o objawy kliniczne oraz badanie anatomopatologiczne. Ponieważ zakres zmian patologicznych w płucach pozostaje w ścisłym związku z osłabieniem dynamiki przyrostów m.c. świń, bardzo często badanie to wykorzystywane jest do oceny strat w zainfekowanym stadzie.

Jakkolwiek charakterystyczny obraz kliniczny w zainfekowanym stadzie świń oraz stwierdzenie zapalenia płuc mogą wskazywać na MPS, podstawą ostatecznego rozpoznania jest badanie laboratoryjne.

Zapobieganie

Ze względu na znaczne trudności w eliminacji Mhp istotną rolę w zwalczaniu choroby odgrywa profilaktyka swoista stada. Na rynku dostępnych jest kilka szczepionek.

Indukowana szczepieniem odporność czynna wytwarzana jest powoli, ale po powtórnej immunizacji jest silna i długotrwała, dlatego u świń regularnie eksponowanych na działanie Mhp nie stwierdza się objawów klinicznych choroby, nawet wtedy, gdy pozostają one w stadach chronicznie zakażonych.

Analizując kształtowanie się odporności w stadzie świń naturalnie zakażonych Mhp wykazano, że w surowicy macior ciężarnych poziom swoistych przeciwciał istotnie wzrasta w okresie czterech tygodni przed porodem, natomiast po oproszeniu przeciwciała utrzymują się na porównywalnym poziomie przez około 28 dni.

Czas utrzymywania się immunoglobulin matczynych u nowonarodzonych prosiąt zależy od poziomu przeciwciał w surowicy ich matek. Zależnie od ilości przeciwciał u prosiąt immunoglobuliny matczyne zanikają w 63, 45, i 30 dniu, odpowiednio, gdy jest ich dużo, średnio lub mało.
Poza szczepieniami, w zwalczaniu choroby można także zastosować inne metody, np. metafilaktyczne podawanie antybiotyków, wczesne odsadzanie prosiąt, całkowitą lub częściową depopulację.

Podsumowując, w dobie konkurencyjnej produkcji świń MPS jest chorobą, której kontrolowanie może istotnie poprawić rachunek ekonomiczny fermy. Z tego powodu wiedza o chorobie oraz wdrożenie zasad jej kontrolowania w chlewni są bardzo ważne. Nie można wykluczyć, że w przyszłości także w Polsce, podobnie jak w innych państwach, wdrożony zostanie program zwalczania zakażeń wywoływanych przez Mhp.

×