Obecnie rolnicy, żeby mogli pobierać płatności bezpośrednie, muszą spełniać określone wymogi. To się nie zmieni w nowej polityce. Aktualnie tymi wymogami są zazielenienie i wzajemna zgodność. Funkcjonują one w pierwszym filarze WPR, a dodatkowo płatne są działania rolno-środowiskowe w II filarze tej polityki. W nowej WPR wspomniane zazielenienie i wzajemna zgodność łączą się i powstaje nowa, wzmocniona warunkowość. Rolnicy, żeby mogli otrzymać płatności bezpośrednie, będą musieli przestrzegać nowych zasad. Dodatkowymi płatnościami będą także ekoschematy w I filarze, a za ich realizację rolnicy będą wynagradzani. Działania rolno-środowiskowe, tak jak to jest w obecnej polityce, pozostaną w II filarze polityki rolnej. Co do zasady podobnie jak obecnie rolnicy, którzy nie będą spełniać określonych wymagań, czyli odejdą od warunkowości, będą mieli obniżane płatności bezpośrednie o ok. 3 proc.

Warunkowość podstawowym obowiązkiem

Uzależnia ona otrzymanie pełnego wsparcia od zapewnienia przez rolników zgodności z podstawowymi normami dotyczącymi środowiska, zmian klimatu, zdrowia publicznego, zdrowia zwierząt, zdrowia roślin i dobrostanu zwierząt, tak jak obecna zasada wzajemnej zgodności. Nowe prawo UE definiuje je jako nowe normy DKR (dobrej kultury rolnej) i jako podstawowe wymogi w zakresie zarządzania (SMR). Te powyższe zasady wpisują się w założenia Zielonego Ładu i można je podzielić na trzy obszary, pierwszy to klimat i środowisko, drugi – zdrowie publiczne, zdrowie zwierząt i zdrowotność roślin i trzeci –  dobrostan zwierząt. Jakie normy wobec tego będą obowiązywały rolników?

Klimat i środowisko

W obszarze „klimat i środowisko” wpisano wiele podstawowych zasad, w tym trzy kluczowe, które mają chronić klimat: utrzymanie trwałych użytków zielonych, których udział nie może się zmniejszyć o więcej niż 5 proc. w stosunku do roku bazowego, którym jest rok 2018, zakaz wypalania gruntów ornych oraz ochrona terenów podmokłych i torfowisk, czyli zakaz ich przekształcania i zaorywania (ma obowiązywać od 2025 r.). Wprowadzenie ostatniej z nich oznacza opracowanie cyfrowej mapy takich terenów i ich późniejszą ochronę.

Zasoby wody mają być chronione przez rolników poprzez ustanowienie stref buforowych wzdłuż cieków wodnych oraz realizację dwóch dyrektyw – ramowej wodnej i azotanowej. W strefach buforowych producenci rolni nie będą mogli stosować żadnych nawozów, nie tylko azotowych oraz żadnych środków ochrony roślin. Strefy te będą miały co najmniej 3 m szerokości od wspomnianych wód. Z kolei wymienione dyrektywy oznaczają kontrolę poboru i spiętrzania wody oraz kontrolę dawkowania i przechowywania nawozów azotowych.

Zielony Ład w rolnictwie niesie ze sobą wymogi ochrony gleby. Będą należały do nich: zarządzanie orką w celu zmniejszenia ryzyka degradacji i erozji gleby, zachowanie okrywy glebowej i zmianowanie upraw. Oznacza to, że rolnicy będą zobowiązani do utrzymywania okrywy ochronnej gleby od 1 listopada do 15 lutego na co najmniej 30 proc. gruntów ornych w gospodarstwie lub zamiennie będą prowadzili uprawę bezorkową lub pasową. Co oznacza konieczność zmianowania? Gospodarstwa zobowiązane będą do prowadzenia co najmniej 3 różnych upraw na gruntach ornych, przy czym uprawa główna nie może zajmować więcej niż 65 proc., a dwie uprawy główne łącznie nie mogą zajmować więcej niż 90 proc. powierzchni. Planowane jest wyłączenie z tej zasady gospodarstw, które mają do 10 ha gruntów ornych.

Różnorodność biologiczna i krajobrazowa obszarów wiejskich będzie chroniona przez producentów rolnych m.in. poprzez przeznaczenie części gruntów ornych na obszary nieprodukcyjne, ugorowane lub na elementy krajobrazu. Ten wymóg budził bardzo dużo emocji podczas negocjacji i ostatecznie uznano, że każdy rolnik w UE będzie zobowiązany wyłączyć minimum 4 proc. gruntów ornych. Polski plan strategiczny przewiduje, że każdy producent wyłączy 7 proc. gruntów rolnych z produkcji, o ile zdecyduje się na stosowanie międzyplonów lub upraw wiążących azot. Wtedy ten warunek będzie można łączyć z jednym z ekoschematów, a to będzie oznaczało, że wyłączeniu będzie podlegało nie 4, a 3 proc. powierzchni gruntów ornych. Uwaga, na tej powierzchni (7 proc.) nie będzie można stosować środków ochrony roślin. Także i w tym wypadku temu wymogowi nie będą podlegały gospodarstwa posiadające 10 ha gruntów ornych.

Zdrowie publiczne, zwierząt i roślin

Rolnicy muszą też zdawać sobie sprawę, że w zakresie ochrony zdrowia będą realizowali założenia dyrektywy na rzecz zrównoważonego stosowania pestycydów. Nie obejdą wymogów dotyczących ograniczeń w stosowaniu środków ochrony roślin na obszarach chronionych, m.in. na terenie parków narodowych, obszarach Natura 2000, strefach wody do poboru, strefach ochrony siedlisk, a także wymogów dotyczących postępowania z opakowaniami po pestycydach, resztkami cieczy użytkowej po zabiegu czy też unieszkodliwiania niewykorzystanych środków ochrony roślin.

Na wysokość otrzymywanych dopłat bezpośrednich przez producentów rolnych nie będą miały wpływu zasady identyfikacji i rejestracji zwierząt (IRZ) i przestrzeganie profilaktyki chorób zwierząt w zakresie zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych przenośnych gąbczastych encefalopatii (TSE). Nie oznacza to, że rolnicy nie będą musieli ich przestrzegać. Po prostu nie zostały one objęte warunkowością otrzymywania dopłat.

Ekoschematy

Ekoprogramy to nic innego, jak tylko nowy rodzaj płatności bezpośrednich. Ich realizacja jest dobrowolna dla rolników, ale obowiązkowa dla państw członkowskich Unii Europejskiej. W ramach negocjacji nowej polityki ustalono minimalne poziomy kwot pieniężnych, jakie kraje członkowskie muszą przeznaczyć na ich realizację. Ten poziom został ustalony na 25 proc. Oznacza to, że jedną czwartą kwoty, jaką Polska przeznacza na dopłaty bezpośrednie (ok. 900 mln euro), musi w nowej polityce skierować na płatności w ramach ekoschematów. Dotychczas, czyli w obecnej WPR, Polska na programy rolno-środowiskowe i płatności na rolnictwo ekologiczne przeznacza ok. 260 mln euro. Jak widać z zestawienia powyższych kwot, realizacja ekoprogramów pochłonie o wiele większe środki finansowe od 2023 r. w porównaniu do tych wydatkowanych obecnie na cele środowiskowe. Warto nadmienić, że te środki będą rozliczane w okresach rocznych, a nie jak dotychczas dłuższych, często według zasady n+2. Ekoschematy – przynajmniej takie jest założenie polityki rolnej – mają być dostępne dla jak największej liczby rolników, a ich realizacja ma zapewnić osiągnięcie jak największych efektów środowiskowych. Dlatego też resort rolnictwa zaproponował bardzo szeroki wachlarz praktyk, z których powinni korzystać rolnicy. Co do zasady te płatności bezpośrednie będą wypłacane do powierzchni, a ich wysokość została wyliczona na podstawie utraconych przychodów i dodatkowych kosztów.

Obecnie resort rolnictwa chce, żeby producenci rolni od 2023 r. korzystali z 14 podstawowych ekoschematów oraz dwóch szerokich, obejmujących dobrostan zwierząt i rolnictwo ekologiczne. Środki finansowe przypisane poszczególnym schematom (koperty finansowe) zostały oszacowane na podstawie informacji pozyskanych nie tylko z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, lecz także od ekspertów, instytutów naukowych czy też ze spisu rolnego przeprowadzonego przez Główny Urząd Statystyczny. Resort zastrzega, że w przypadku większego zainteresowania konkretnym ekoschematem faktyczna wypłacona stawka może ulec zmianie, czyli może być niższa od proponowanej (ekoschmaty oraz stawki dopłat przedstawione zostały w tabeli). Nadal w ramach Wspólnoty trwają prace nad przepisami wykonawczymi do ich realizacji, a na spotkaniach grup roboczych eksperci Komisji Europejskiej wyjaśniają zasady ich funkcjonowania.