W niniejszym artykule poruszona zostanie kwestia odpowiedzialności osoby trzeciej, np. sąsiada rolnika, dzierżawców sąsiedniego gruntu itp. w kontekście możliwej odpowiedzialności za wykroczenie polegające na nieuprawnionym korzystaniu z cudzej działki. Zagadnienia opisane w tym artykule nie odnoszą się do analizy odpowiedzialności karnej, czyli takich wypadków, kiedy może dojść do popełnienia przestępstwa. Fakt, iż naruszenia, o których mowa, traktowane są w kategorii wykroczeń, nie znaczy jednak, iż poszkodowany nie może dochodzić roszczeń odszkodowawczych.

Wykroczenie a przestępstwo

W pierwszej kolejności należy więc wyjaśnić, czym różni się wykroczenie od przestępstwa, gdyż te pojęcia bywają często mylone. Odpowiedzialność za wykroczenia regulowana jest przez Kodeks wykroczeń, w którym wskazuje się, że: „Odpowiedzialności za wykroczenie podlega ten tylko, kto popełnia czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 złotych lub nagany”. Z kolei odpowiedzialność karną za przestępstwa statuuje Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. W przypadku popełnienia wykroczenia mówimy o „odpowiedzialności”, zaś w przypadku popełnienia przestępstwa o „odpowiedzialności karnej”.
Można wskazać na kilka zasadniczych cech, które służą do wykazania różnic między tymi pojęciami. Przede wszystkim są one regulowane innymi aktami prawnymi, różny jest stopień szkodliwości społecznej czynu – generalnie dużo lżejszy kaliber naruszeń charakteryzuje wykroczenie. Kolejno za przestępstwa grozi znacznie bardziej intensywna kara niż za wykroczenie. Nie ulega jednak wątpliwości, że zachowania opisane w Kodeksie wykroczeń również nie są społecznie pożądane, stąd przewidziana jest odpowiedzialność za ich naruszenie.

Zwierzęta gospodarskie na cudzym gruncie

W Kodeksie wykroczeń znaleźć możemy cały rozdział pod tytułem „Szkodnictwo leśne, polne i ogrodowe” i wśród opisanych tam wykroczeń znajduje się art. 151 k.w., który stanowi: „§ 1. Kto pasie zwierzęta gospodarskie na nienależących do niego gruntach leśnych lub rolnych albo przez takie grunty w miejscach, w których jest to zabronione, przechodzi, przejeżdża lub przegania zwierzęta gospodarskie, podlega karze grzywny do 500 złotych albo karze nagany. § 2. Jeżeli grunt jest zaorany, zasiany lub obsadzony, znajduje się w stanie sztucznego zalesienia, naturalnego odnowienia lub stanowi młodnik leśny do lat 20, sprawca podlega karze grzywny. § 3. Karze określonej w § 2 podlega również ten, kto przejeżdża lub przegania zwierzęta gospodarskie przez wodę zamkniętą i zarybioną. § 4. Ściganie następuje na żądanie pokrzywdzonego. §  5. W razie popełnienia wykroczenia określonego w § 1, 2 lub 3 można orzec nawiązkę do wysokości 1500 złotych.” Przedmiotem ochrony przez prawo w takim wypadku jest prawo własności i niezakłócone posiadanie gruntów leśnych lub rolnych oraz zamkniętych i zarybionych wód. Zachowania takie, jak opisane w przepisie, stanowią zakłócenie spokojnego posiadania i mogą powodować szkody różnego rodzaju (Bojarski Tadeusz (red.), Kodeks wykroczeń. Komentarz do art. 151 k.w. Michalska-Warias Aneta).

Z powyższego wynika, iż jeżeli na działce rolnej rolnika osoba trzecia pasie zwierzęta gospodarskie, nie mając ku temu uprawnień, czy też przechodzi, przejeżdża albo też przepędza zwierzęta, to może się liczyć z odpowiedzialnością za popełnienie wykroczenia. Warto podkreślić, że przechodzenie, przejeżdżanie lub przeganianie zwierząt przez cudze grunty stanowi wykroczenie tylko wówczas, gdy dokonywane jest w miejscu, gdzie zachowania takie są zabronione – czyli np. wykroczeniem z art. 151 k.w. nie będzie wypas bydła w parku (co nie oznacza, że może to być odpowiedzialność z innego tytułu, np. cywilna odszkodowawcza).

Przy czym, co jest ważne, aby zaistniała taka odpowiedzialność, muszą zostać spełnione wszystkie przesłanki, jakie warunkują odpowiedzialność za wykroczenie przewidziane w kodeksie wykroczeń.
Przykładowo nie możemy mówić o popełnieniu wykroczenia w przypadku, kiedy właściciel zwierząt realizuje znamiona wykroczenia przez zaniedbanie odpowiedniego dozoru nad zwierzętami. Warunkiem przypisania czynu z art. 151 § 1 k.w. jest bowiem uprzednie stwierdzenie, iż zachowanie sprawcy polega na wypasaniu zwierząt gospodarskich na nienależących do niego gruntach. Jest to więc wykroczenie formalne – co oznacza, że jest dokonane już z chwilą zachowania się przez sprawcę w sposób określony w tym przepisie – czyli nie potrzeba wystąpienia skutku np. w postaci spożywania roślinności na działce rolnika. Przy czym, co istotne, można je popełnić wyłącznie poprzez działanie, a nie przez zaniechanie – czyli nieczynienie. Nie będzie zatem wypełniać znamion wykroczenia sytuacja, w której dojdziemy do wniosku, że właściciel zwierząt ich nie dopilnował, w rezultacie czego zwierzęta przechodzą na cudzy grunt lub się na nich pasą. (Bojarski Tadeusz (red.), Kodeks wykroczeń. Komentarz, wyd. V Opublikowano: WK 2015).

W przypadku zaniechania dopilnowania zwierząt przez osobę trzecią nie dochodzi do zrealizowania znamienia „pasania”, a sprawca może co najwyżej ponieść odpowiedzialność cywilną (A. Michalska-Warias, w: T. Bojarski, Kodeks wykroczeń, 2015, s. 612). Kodeks cywilny przewiduje winę w nadzorze i odpowiedzialność odszkodowawczą za szkody, które wyrządziło zwierzę, które uciekło lub zabłąkało się wskutek tego, że nie zostało odpowiednio przypilnowane przez właściciela. W piśmiennictwie podkreśla się, że aby przyjąć, że ktoś pasie zwierzęta, należy ustalić, że pilnuje ich, gdy się pasą (Inny słownik języka polskiego, t. 2, M. Bańko (red.), Warszawa 2000, s. 33).

Inne wykroczenia

Właścicielowi zwierząt nie można przypisać odpowiedzialności za nielegalny wypas zwierząt, choć nie zachował on środków ostrożności przy trzymaniu krów, które wbiegły na łąkę rolnika, niszcząc grunt na jego szkodę, bo to nie on przegonił krowy na łąkę sąsiada czy też fizycznie nie był przy tym obecny. Można jednak w takim wypadku rozważać odpowiedzialność za inne czyny społecznie szkodliwe.
Przykładowo art. 77 k.w. stanowi, że: „§ 1. Kto nie zachowuje zwykłych lub nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1000 złotych albo karze nagany. § 2. Kto dopuszcza się czynu określonego w § 1 przy trzymaniu zwierzęcia, które swoim zachowaniem stwarza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny albo karze nagany”.

Odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia z art. 77 k.w. ponosi osoba, która trzyma zwierzę, przy czym nie musi to być koniecznie właściciel czy hodowca zwierzęcia, ale może to być każdy, kto jest z jakiegokolwiek tytułu zobowiązany do nadzoru czy opieki nad zwierzęciem. W zależności od okoliczności danego przypadku można też rozważać odpowiedzialność np. za czyn z art.  156 k.w., który stanowi: „§  1. Kto na nienależącym do niego gruncie leśnym lub rolnym niszczy zasiewy, sadzonki lub trawę, podlega karze grzywny do 500 złotych albo karze nagany. § 2. Jeżeli czyn godzi w mienie osoby najbliższej, ściganie następuje na żądanie pokrzywdzonego. § 3. W razie popełnienia wykroczenia można orzec nawiązkę do wysokości 500 złotych”.

Zjawisko korzystania z cudzych gruntów ma miejsce najczęściej, gdy przez grunt rolnika wiedzie „droga na skróty” na pastwisko albo sąsiednia działka jest wyjątkowo atrakcyjna pod względem roślinności dla zwierząt. Jednakże jeżeli dochodzi do sytuacji, że przegania się bydło po sąsiedniej działce, gdzie są widoczne np. świeże zasiewy, tym samym powodując ich zniszczenie, albo regularnie wypasa zwierzęta na działce sąsiada, co powoduje znaczne ubytki trawy, niemożność jej skoszenia i sprzedaży przez rolnika, należy liczyć się z możliwymi konsekwencjami prawnymi. Jeżeli nie podejmuje się działań zapobiegających wejściu zwierzęcia na cudze uprawy, nie szanuje pracy innych osób i przegania się bydło po cudzym polu np. zasianym i zaoranym, to jest to zachowanie niezgodne z prawem.
Należy również pamiętać, że oprócz możliwości kwalifikowania takich zachowań jako wykroczenia możliwa jest także odpowiedzialność odszkodowawcza za takie działania na gruncie prawa cywilnego.