Dobrą praktyką jest patrzenie na umowę jak na „narzędzie” czy „instrukcję obsługi” danego stosunku zobowiązaniowego. Umowa jest porozumieniem dwóch (lub więcej) osób, ustalającym ich prawa i obowiązki. Głównym źródłem prawa w tym zakresie jest ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeksu cywilnego, która reguluje w obrocie cywilnym poszczególne typy umów. Dobrze skonstruowana umowa powinna być drogowskazem dla stron, jak zachować się w określonych sytuacjach, np. w przypadku niemożliwości wykonania umowy z klęski żywiołowej czy w sytuacji braku zapłaty ceny w terminie. Ważne, by pamiętać, że w polskim systemie prawnym mamy zasadę swobody umów, lecz nieważna jest czynność prawna sprzeczna z ustawą albo też sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Każda umowa powinna zawierać konieczne elementy, jak: dokładne określenie stron (dane, adresy, numery identyfikacyjne i osoby reprezentujące stronę), określenie przedmiotu umowy i czego umowa dotyczy, prawa i obowiązki każdej ze stron (świadczenia i wynagrodzenie), okres obowiązywania, możliwość wypowiedzenia, tryb zmian umowy itp. W celu zabezpieczenia wykonania umowy możemy wprowadzić postanowienia dodatkowe – klauzule umowne, które mają na celu zabezpieczenie interesów rolnika, gdyby coś poszło nie tak. Sposobów zabezpieczenia umowy jest co najmniej kilkanaście, ale zastosowanie poszczególnych rozwiązań będzie zależeć od danej sytuacji i konkretnej umowy. Rolnicy powinni jednak wiedzieć, jakie możliwości daje im prawo, więc poniżej omawiam przykładowe sposoby zabezpieczenia umów.

Kara umowna

Jedną z form zabezpieczenia niepieniężnych zobowiązań umownych przez rolników jest instytucja kary umownej. Wprowadzenie do umowy klauzuli kary umownej pełni rolę zabezpieczenia trwałości umowy, jej wykonania oraz jednocześnie funkcję odszkodowawczą. Nie można zastrzegać kar umownych np. na wypadek opóźnienia w zapłacie, gdyż jest to zobowiązanie pieniężne i w takim przypadku przysługują nam inne instrumenty prawne, tj. odsetki za opóźnienie.  

Zgodnie z art. 484 § 1 k.c. kara umowna należy się wierzycielowi „bez względu na wysokość poniesionej szkody”. Taki zapis ustawy może być rozumiany dwojako, tj. kara umowna jest zależna od powstania szkody, niezależnie od jej wysokości, bądź kara umowna jest w ogóle niezależna od powstania szkody. Warto podkreślić, że żądanie odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony w umowie inaczej postanowiły. Stąd też, jeżeli po stronie rolnika powstanie wyższa szkoda niż wysokość ustalonej kary umownej, a strony nie wprowadziły do umowy dodatkowego zapisu, iż obok kary umownej można domagać się odszkodowania, to w razie powstania szkody przewyższającej wartość zastrzeżonej kary umownej nie będzie można uzupełniająco domagać się odszkodowania.

Kara umowna może zostać wskazana przez strony kwotowo, procentowo bądź kwotowo, jak i procentowo. Rolnicy bardzo często określają karę umowną jako sumę pieniężną naliczaną za każdy dzień zwłoki. Należy pamiętać, że przy określeniu wysokości kary umownej należy wskazać takie kryteria jej naliczania, za pomocą których w przyszłości będzie możliwe ustalenie sumy, którą dłużnik będzie zobowiązany zapłacić wierzycielowi. Korzyści z zastrzeżenia kary umownej są takie, w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, że mamy do czynienia z góry określonym odszkodowaniem, co upraszcza postępowanie przed sądem, gdyż nie trzeba udowadniać wysokości poniesionej przez wierzyciela szkody. Jednakże w przypadku wyboru zabezpieczenia w postaci kary umownej musimy się liczyć z tym, że jeśli kontrahent rolnika jest niewypłacalny, to i tak są niewielkie szanse na odzyskanie należności.

Weksel

W celu zabezpieczenia spłaty należności na rzecz rolnika druga strona umowy może jako zabezpieczenie złożyć weksel własny in blanco wraz z deklaracją wekslową będącą porozumieniem określającym warunki wypełnienia przez rolnika weksla in blanco. Weksel jako papier wartościowy winien być dla swej ważności sporządzony w wymaganej przez prawo wekslowe formie i zawierać bezwarunkowe zobowiązanie osoby (lub osób) na nim podpisanej do zapłaty określonej sumy pieniężnej rolnikowi w ustalonym terminie i miejscu. Wraz z wekslem in blanco kontrahent rolnika składa deklarację do weksla in blanco, która to deklaracja może być częścią umowy. Deklaracja ta stwierdza treść porozumienia pomiędzy kontrahentem a rolnikiem co do warunków wypełnienia weksla, tj. kiedy rolnik ma prawo go wypełnić, do jakiej kwoty, jaki termin płatności może być wpisany na wekslu. Deklaracja nie jest warunkiem ważności weksla. Jednak przy dochodzeniu praw z weksla przez rolnika weksel wypełniany jest zgodnie z porozumieniem zawartym w deklaracji, dlatego też deklaracja wekslowa jest dokumentem zabezpieczającym dłużnika.

Dodatkową formą zabezpieczenia niespłaconej ceny czy wynagrodzenia na rzecz rolnika może być weksel in blanco z poręczeniem wekslowym udzielonym za osobę zobowiązaną wekslowo. Powyższe oznacza, że każda osoba podpisana na wekslu w innym miejscu niż wystawca staje się poręczycielem jego zapłaty i rolnik w takim wypadku uprawniony jest do dochodzenia zapłaty określonej sumy wekslowej zarówno od dłużnika wekslowego, jak i jego poręczyciela.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Jest to forma zabezpieczenia, która może dotyczyć zarówno ruchomości, jak i nieruchomości. Przewłaszczenie na zabezpieczenie polega na bezwarunkowym przeniesieniu własności rzeczy na wierzyciela, z równoczesnym zobowiązaniem tego wierzyciela do powrotnego przeniesienia własności rzeczy na dłużnika, po otrzymaniu w terminie zabezpieczonego długu.

Aby wprowadzić klauzulę przewłaszczenia na zabezpieczenie w umowie, np. rzeczy ruchomej (samochodu, ciągnika, maszyny rolniczej), możemy wprowadzić dwie konstrukcje:

zawrzeć umowę pod warunkiem zawieszającym z określonym terminem, po upływie którego własność rzeczy przejdzie automatycznie na wierzyciela zabezpieczenia własności, jeżeli dłużnik nie spełni zobowiązania;

zawrzeć umowę pod warunkiem rozwiązującym, w wyniku czego osoba, na rzecz której ustanawia się zabezpieczenie, w momencie zawarcia umowy staje się właścicielem rzeczy, natomiast spełnienie świadczenia przez dłużnika będzie skutkowało automatycznym powrotnym przejściem własności rzeczy do dłużnika.

Atrakcyjność tej formy zabezpieczenia polega głównie na tym, że umożliwia zabezpieczenie wierzytelności, np. zapłaty wynagrodzenia rzeczami, które pozostają nadal we władaniu dłużnika. Ważne jest w przypadku tej formy zabezpieczenia, aby precyzyjnie określić termin, którego bezskuteczne upłynięcie decyduje o potwierdzeniu prawa własności przez wierzyciela, aby szczegółowo i dokładnie oznaczyć przedmiot przewłaszczenia oraz aby w umowie wprowadzić zakaz dla przewłaszczającego oddawania rzeczy osobom trzecim do używania, jak również zakaz zbywania czy obciążania rzeczy. Tego rodzaju forma zabezpieczenia może być wykorzystywana z powodzeniem w sytuacji, kiedy dłużnik wprawdzie nie posiada środków pieniężnych, ale dysponuje wartościowym majątkiem ruchomym.

Trzeba podkreślić, że wybierając formę zabezpieczenia w przypadku konkretnej umowy, należy przede wszystkim porozumieć się z drugą stroną umowy, biorąc pod uwagę wysokość zobowiązań, czas, na jaki jest zawarta umowa, sytuację finansową i majątkową drugiej strony umowy, ryzyko związane ze spłatą zobowiązań i dopiero na tej podstawie podjąć decyzję o wyborze najskuteczniejszej formy zabezpieczenia.