Dziedziczenie majątku spadkowego nastąpić może na podstawie ustawy lub testamentu. W testamencie można pozbawić daną osobę lub osoby dziedziczenia po spadkodawcy, jeżeli taka jest wola zmarłego. Wydziedziczenie nie jest tylko pominięciem kogoś w testamencie, jak potocznie rozumie się znaczenie tego pojęcia, oznacza też pozbawienie zachowku osoby do niego uprawnionej. Istnienie tej instytucji jest sposobem na ochronę interesów spadkodawcy, aby w sytuacji, gdy ktoś postępował wobec niego w sposób bardzo niewłaściwy, po jego śmierci nie otrzymał korzyści majątkowych.

Zgodnie z treścią art. 1008 k.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego lub dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności, rażącej obrazy czci lub uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Artykuł 1008 k.c. ustala zamknięty katalog przyczyn wydziedziczenia, niedopuszczalna jest więc wykładnia rozszerzająca tego przepisu. W drodze wydziedziczenia spadkodawca skutecznie obala ustawowy tytuł powołania do dziedziczenia, jaki mają osoby najbliższe uprawione do dziedziczenia, czyli np. małżonek, dzieci, wnukowie. Wydziedziczony zostaje potraktowany tak samo jak osoba, która nie dożyła chwili otwarcia spadku.

Przyczyny wydziedziczenia

Wydziedziczyć można jedynie w trzech ściśle określonych w przepisach prawa przypadkach, czyli wtedy gdy spadkobierca:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Jeżeli chodzi o sytuację postępowania – pomimo braku akceptacji ze strony spadkodawcy – sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, to chodzi tu o działania uporczywe, a więc niejednorazowe, np. nadużywanie środków odurzających, pasożytniczy tryb życia. Zachowanie to musi być podejmowane świadomie, ponieważ zaburzenia psychiczne wyłączają poczytalność, zwłaszcza w przypadku choroby psychicznej, demencji starczej itp. Z kolei popełnienie przestępstwa może być podstawą wydziedziczenia, jeśli przestępstwo jest umyślne, a przy tym godzi w jedno z wymienionych dóbr: życie, zdrowie, wolność. Pokrzywdzonym w wyniku przestępstwa może być zarówno spadkodawca, jak i osoba mu najbliższa. Przesłanką wydziedziczenia jest nadto uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych, zarówno majątkowych (np. obowiązek alimentacyjny), jak i niemajątkowych (np. obowiązek wierności małżeńskiej, obowiązek wspierania pomiędzy rodzicami a dziećmi), co może się przejawiać zarówno w działaniu, jak i zaniechaniu (np. zerwanie więzi rodzinnej i brak zainteresowania sprawami spadkodawcy, nieudzielanie pomocy). Wskazane zachowanie musi nosić cechy uporczywości, czyli musi być długotrwałe bądź wielokrotne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., II CKN 1397/00).

Należy pamiętać, że zgodnie z art. 1009 k.c. przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Na podstawie tego przepisu w literaturze przyjmuje się, że ustawa nie wymaga wyraźnego wskazania wprost przyczyny wydziedziczenia, jednakże wola wydziedziczenia i jego przyczyna powinny wynikać z treści testamentu (M. Pazdan [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, CH BECK, Warszawa 2003, s. 883; orzeczenie Sądu Najwyższego z 9.02.1961 r., sygn. 1 CR 365/60, opublik. w OSP 1962, nr 3 poz. 74). Jeżeli jednak z treści testamentu nie wynika przyczyna wydziedziczenia, wskazany spadkobierca nie zostanie pozbawiony prawa do zachowku, albowiem wydziedziczenie nie wywoła wówczas skutków prawnych. Zatem to spadkodawca w treści testamentu winien opisać przykłady zachowania czy też czynności uprawnionego do zachowku bądź ich brak, które w jego ocenie pozbawiły go udziału w spadku. Z treści testamentu musi wynikać, jaka konkretna okoliczność stała się przyczyną wydziedziczenia.

Wskazanie w testamencie przyczyny wydziedziczenia nie zawsze przesądza o skuteczności wydziedziczenia. Dana przyczyna musi bowiem rzeczywiście istnieć, stąd też spadkobierca bezpodstawnie wydziedziczony może dochodzić zachowku, powołując się na bezzasadność wydziedziczenia.

Wydziedziczenie a niegodność dziedziczenia

Obie wskazane instytucje służą temu samemu, tj. przeciwdziałaniu, aby osoba lub osoby zachowujące się nagannie wobec spadkobiercy nie otrzymały po nim majątku. Podstawowa różnica pomiędzy uznaniem za niegodnego a wydziedziczeniem1 jest taka, iż niegodność wynika z ustawy (tj. z przepisów kodeksu cywilnego) i za niegodnego dziedziczenia można być uznanym tylko na podstawie orzeczenia sądu. Wydziedziczenie natomiast wynika z oświadczenia woli spadkodawcy i musi być zawarte w testamencie, ponadto spadkodawca musi wskazać przyczynę wydziedziczenia, tj. z jakich powodów pozbawia spadkobiercę ustawowego prawa do zachowku.

Możliwe są trzy sytuacje, w których spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego. Pierwszą przyczyną uznania spadkobiercy za niegodnego jest dopuszczenie się przez niego umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy (np. spowodowanie średniego lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, pobicie etc.) W piśmiennictwie wskazuje się, iż chodzi tu o przestępstwo w znaczeniu karnoprawnym. Kolejną przyczyną jest nakłonienie podstępem lub groźbą spadkodawcy do sporządzenia lub odwołania testamentu bądź przeszkodzenie mu w taki sam sposób w dokonaniu jednej z tych czynności.

Trzecią i ostatnią przyczyną jest dokonanie przez spadkobiercę czynu polegającego na umyślnym ukryciu lub zniszczeniu testamentu spadkodawcy, podrobieniu lub przerobieniu jego testamentu albo świadomym skorzystaniu z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego.

Instytucja wydziedziczenia chroni interesy majątkowe spadkodawcy przed spadkobiercami, którzy zachowywali się wobec niego nagannie. Warto jednak pamiętać, że sądowe stwierdzenie niegodności dziedziczenia jest instytucją „silniejszą” niż instytucja wydziedziczenia, gdyż wyrok sądowy stwierdzający niegodność dziedziczenia ma walor niepodważalności. Z kolei wydziedziczony spadkobierca może dochodzić zachowku i wtedy osoby zobowiązane do zapłaty zachowku będą zobowiązane do wykazania, że doszło do skutecznego wydziedziczenia. 

1Zgodnie z art. 1008 k.c. spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców zachowku (wydziedziczenie), jeżeli uprawniony do zachowku:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub
  • wolności albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.