Określa to ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. (Dz.U. 2002 Nr 62 poz. 558) o stanie klęski żywiołowej. Wprowadza niezbędne ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela oraz określa sposób postępowania kierującego działaniami organu władzy.

Stanowi ona, że przez klęskę żywiołową rozumie się „katastrofę naturalną lub awarię techniczną, których skutki zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków, we współdziałaniu różnych organów i instytucji oraz specjalistycznych służb i formacji działających pod jednolitym kierownictwem.”

Stan ten wprowadza się na czas nie krótszy niż 30 dni, nie dłużej niż jest to potrzebne do usunięcia skutków zdarzenia. Robi to Rada Ministrów z własnej inicjatywy lub na wniosek właściwego wojewody. Można go przedłużyć po wyrażeniu zgody przez Sejm.

A co zmienia ogłoszenie stanu klęski żywiołowej? W czasie stanu klęski żywiołowej organy władzy publicznej działają w dotychczasowych strukturach organizacyjnych państwa i w ramach przysługujących im kompetencji, działaniami kieruje ten, kto sprawuje władzę na danym terenie objętym klęską (od wójta, jeśli stan klęski objął gminę, po premiera, jeśli ogłoszono go dla całego kraju). Kierujący działaniami nabywa uprawnienie do wydawania poleceń.

W zapobieganiu skutkom klęski żywiołowej lub ich usuwaniu uczestniczą: Państwowa Straż Pożarna i inne jednostki ochrony przeciwpożarowej, Policja, Straż Graniczna, Morska Służba Poszukiwania i Ratownictwa, podmioty lecznicze, w tym w szczególności dysponenci jednostek systemu Państwowe Ratownictwo Medyczne, oraz inne właściwe w tych sprawach państwowe urzędy, agencje, inspekcje, straże i służby. Jeśli to nie wystarczy, Minister Obrony Narodowej może przekazać do dyspozycji wojewody, na którego obszarze działania występuje klęska żywiołowa, pododdziały lub oddziały Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, wraz ze skierowaniem ich do wykonywania zadań związanych z zapobieżeniem skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięciem.

Ustawa określa ograniczenia wolności i praw człowieka i obywatela w stanie klęski żywiołowej. Stosuje się je do osób fizycznych zamieszkałych lub czasowo przebywających na obszarze, na którym został wprowadzony stan klęski żywiołowej, oraz odpowiednio do osób prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, mających siedzibę lub prowadzących działalność na obszarze, na którym został wprowadzony stan klęski żywiołowej.

Mogą dotyczyć np. zawieszenia działalności określonych przedsiębiorców, zakazu okresowego podwyższania cen na towary lub usługi określonego rodzaju, nakazu stosowania cen ustalonych na towary lub usługi mające podstawowe znaczenie dla kosztów utrzymania konsumentów; obowiązku stosowania środków ochrony roślin lub innych środków zapobiegawczych niezbędnych do zwalczania organizmów szkodliwych dla ludzi, zwierząt lub roślin; wykorzystania, bez zgody właściciela lub innej osoby uprawnionej, nieruchomości i rzeczy ruchomych.

Jeżeli siły i środki, którymi dysponuje wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta lub wojewoda albo pełnomocnik, są niewystarczające, można wprowadzić obowiązek świadczeń osobistych i rzeczowych polegających na:

1) udzielaniu pierwszej pomocy osobom, które uległy nieszczęśliwym wypadkom;

2) czynnym udziale w działaniu ratowniczym lub wykonywaniu innych zadań wyznaczonych przez kierującego akcją ratowniczą;

3) wykonywaniu określonych prac;

4) oddaniu do używania posiadanych nieruchomości lub rzeczy ruchomych;

5) udostępnieniu pomieszczeń osobom ewakuowanym;

6) użytkowaniu nieruchomości w określony sposób lub w określonym zakresie

7) przyjęciu na przechowanie i pilnowaniu mienia osób poszkodowanych lub ewakuowanych;

8) zabezpieczeniu zagrożonych zwierząt, a w szczególności dostarczaniu paszy i schronienia;

9) zabezpieczeniu zagrożonych roślin lub nasion;

10) pełnieniu wart;

11) zabezpieczeniu własnych źródeł wody pitnej i środków spożywczych przed ich zanieczyszczeniem, skażeniem lub zakażeniem, a także udostępnianiu ich dla potrzeb osób ewakuowanych lub poszkodowanych, w sposób wskazany przez organ nakładający świadczenie.

Mogą być wprowadzone ograniczenia w transporcie, w wykonywaniu pocztowych usług o charakterze powszechnym lub usług kurierskich.

Redaktorzy naczelni dzienników oraz nadawcy programów radiowych i telewizyjnych są obowiązani do nieodpłatnego, niezwłocznego publikowania lub zamieszczania komunikatów związanych z działaniami w celu zapobieżenia skutkom klęski żywiołowej lub ich usunięcia.

Kto nie stosuje się do ograniczeń, podlega karze aresztu albo grzywny, a rozpoznawanie spraw następuje w trybie przepisów o postępowaniu w sprawach o wykroczenia w postępowaniu przyśpieszonym.

Czy te przepisy pomogłyby rolnikom w obecnej sytuacji?

Niedawno premier stwierdziła, że nie rozważała możliwości wprowadzenia stanu klęski żywiołowej, a stan klęski żywiołowej "jest jak gdyby tylko formalnym otwarciem ścieżki do tego, aby wszystkie instytucje państwowe mogły skutki tejże sytuacji łatwiej niwelować".

O wprowadzenie stanu klęski zaapelowała natomiast KRIR i KZRKiOR.

Dodajmy jeszcze, że udzielenie pomocy krajowej nie jest warunkowane ogłoszeniem stanu klęski żywiołowej.

Unijne rozporządzenie 702 z dnia 25 czerwca 2014 r. „uznające niektóre kategorie pomocy w sektorach rolnym i leśnym oraz na obszarach wiejskich za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej” stanowi, że pomoc na wyrównanie szkód spowodowanych przez niekorzystne zjawisko klimatyczne porównywalne do klęski żywiołowej jest zgodna z rynkiem wewnętrznym i jest wyłączona z wymogu zgłoszenia do UE.

Dodajmy, że „niekorzystne zjawisko klimatyczne porównywalne do klęski żywiołowej” oznacza tu niekorzystne warunki pogodowe, takie jak: mróz, burza i grad, lód, ulewny lub długotrwały deszcz lub poważna susza, które niszczą ponad 30 % średniej produkcji wyliczonej na podstawie: produkcji z ubiegłych trzech lat; lub średniej z trzech lat opartej na okresie pięciu ubiegłych lat, z wyłączeniem wartości najwyższej i najniższej.