W zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych była to pomoc skuteczna, natomiast w niewielkim stopniu planowano ją tak, by w efekcie prowadziła do usamodzielnienia się osób żyjących w ubóstwie, na ogół też nie rozpoznawano potrzeb, a reagowano dopiero na złożony wniosek o pomoc.

NIK podkreśla, że ubywa osób korzystających z pomocy społecznej - w 2015 r. państwo wspierało ok. 3,2 mln osób, w 2018 r. -  ok. 2,4 mln, to spadek o 25%. W jeszcze większym stopniu zmniejszała się liczba tych, którzy otrzymywali wsparcie z powodu ubóstwa (spełniających kryteria dochodowe) - z niemal 1,8 mln osób w 2015 r. do ponad 1 mln w 2018 r. - to mniej o prawie 39%.

To efekty tego, że między 2015 a 2018 rokiem o 50% spadło w Polsce bezrobocie, przeciętne oraz minimalne wynagrodzenie wzrosło o ponad 15%, a dzięki obniżeniu wieku emerytalnego część osób korzystających wcześniej ze wsparcia uzyskała świadczenia emerytalne. Na poprawę sytuacji rodzin miało także wpływ uruchomienie programu Rodzina 500 plus.

W 2018 r. (danych za rok 2019 jeszcze nie opublikowano), doszło jednak do zahamowania tendencji stopniowego zmniejszania się zasięgu ubóstwa ekonomicznego szacowanego na podstawie wydatków gospodarstw domowych – podaje NIK. Według Głównego Urzędu Statystycznego, w porównaniu z 2017 r.:

- poziom ubóstwa skrajnego (minimum egzystencji) wzrósł z 4,3 % do 5,4% mieszkańców Polski

- poziom ubóstwa relatywnego (granica ubóstwa to 50% kwoty, którą w ciągu miesiąca przeciętnie wydają gospodarstwa domowe) wzrósł z 13,4 % do 14,2 % osób

- poziom ubóstwa ustawowego (dotyczy osób, których dochód, zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy społecznej uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego) wzrósł z 10,7% do 10,9 % osób.

Najczęściej stosowaną formą pomocy były w latach 2015–2018 zasiłki – osobom żyjącym w ubóstwie w skontrolowanych gminach udzielono 159 tys. świadczeń pieniężnych na łączną kwotę 261 778,8 tys. zł. Przy spadku liczby zrealizowanych świadczeń rosła jednocześnie przeciętna zasiłku stałego, a wysokość pozostałych zasiłków utrzymywała się na tym samym poziomie.

Odnotowano w tym okresie tendencję wzrostową dotyczącą liczby osób ubogich objętych pomocą: grupy wsparcia – o 170%, pobyt w DPS – o 23,5%, sprawienie pogrzebu – o 14%, usługi opiekuńcze – o 12,5%.

W tym samym okresie w innych instrumentach wsparcia nastąpił spadek liczby ich przyznawania, głównie w odniesieniu do zapewnienia posiłku oraz wypłaty zasiłków okresowych i celowych: zapewnienie posiłku – o 36%, zasiłek okresowy – o 30,7%, zasiłek celowy – o 30%, poradnictwo specjalistyczne – o 27,3, zasiłek stały – o 7,1%, i zapewnienie schronienia – o 7,1%.

Badania kontrolne NIK zostały pogłębione badaniami ankietowymi, anonimowe ankiety skierowano do 630 osób korzystających ze wsparcia OPS z tytułu ubóstwa. Wypełnione ankiety odesłało 353 osoby (56%).

Przeciętny wiek ankietowanych przez NIK beneficjentów pomocy z powodu ubóstwa wynosił 48 lat, a 65% z nich były to osoby w wieku 31–60 lat.

Kluczowym czynnikiem umożliwiającym trwałe wychodzenie z ubóstwa osób będących w tzw. wieku produkcyjnym jest zatrudnienie – podaje NIK.

Jedynie jedna czwarta spośród osób ankietowanych podała, że jest aktywna zawodowo, pracując na pełnym (18,9%) lub niepełnym (6,8%) etacie. Nie pracowało nieco ponad 30% ankietowanych, na rencie lub emeryturze przebywało około 22%, a 15% badanych pracowało we własnym gospodarstwie rolnym lub prowadziło własną aktywność gospodarczą. Uzyskiwane w ten sposób dochody były więc niewystarczające dla zaspokojenia ich podstawowych potrzeb życiowych.

Skontrolowane przez NIK ośrodki pomocy społecznej współpracowały z urzędami pracy.

W ocenie NIK pomoc świadczona przez gminy osobom żyjącym w ubóstwie jest skuteczna w zakresie zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, natomiast w niewielkim stopniu zostaje nakierowana na wspieranie aktywnego przełamywania trudnej sytuacji życiowej oraz usamodzielnienia się.