Z wielu publikowanych już na łamach farmer.pl informacji dotyczących wstępnych wyników uzyskanych za pośrednictwem Powszechnego Spisu Rolnego 2020, w tym z tej:

wiemy już, że w naszym kraju zmniejszyła się liczba gospodarstw rolnych, przy jednoczesnym zwiększeniu ich średniej powierzchni; wzrósł udział gospodarstw największych obszarowo oraz najmniejszych (w tym prowadzących intensywną produkcję roślinną i zwierzęcą, np. szklarnie, fermy trzody chlewnej i drobiu); postępuje proces specjalizacji gospodarstw prowadzących chów/hodowlę zwierząt oraz koncentracja pogłowia w gospodarstwach zajmujących się ich chowem, a także proces mechanizacji gospodarstw rolnych. Wiemy też, że większość gospodarstw rolnych w Polsce według wyników PSR 2020 jest prowadzona przez osoby fizyczne.

Ubiegłoroczny Spis pokazał też, że znacząco - bo o 1/4 - spadły nakłady pracy przy produkcji rolniczej w gospodarstwach rolnych. Zdaniem analityków GUS, spadek ten, w porównaniu do PSR 2010 jest właśnie wynikiem zarówno zmniejszenia się liczby gospodarstw rolnych, jak i opisanych na wstępie zmian w tych gospodarstwach.

A jaki jest udział rodzinnej i najemnej siły roboczej w nakładach pracy w gospodarstwach indywidualnych?

Wg GUS, zmiany, które miały miejsce w gospodarstwach indywidualnych spowodowały, że w porównaniu z sytuacją sprzed 10 lat, udział nakładów pracy rodzinnej nieco zmalał (o 4 p.proc., z 96,3% do 92,3%), a zwiększyły się w to miejsce udziały każdej z pozostałych grup pracujących: pracowników najemnych stałych i dorywczych, pracowników kontraktowych i pomocy sąsiedzkiej, chociaż ich łączne udziały w nakładach pracy stanowiły według PSR 2020 mniej niż 8%.

Wielkość nakładów pracy ponoszonych w gospodarstwach rolnych jest oczywiście uzależniona od wielu czynników, w tym rodzaju i charakteru produkcji, a także od wielkości gospodarstwa. W przypadku ogólnych nakładów rodzinnej siły roboczej są one największe w gospodarstwach do 5 ha użytków rolnych (co ma zresztą bezpośredni związek z liczbą tych gospodarstw).

Generalnie jednak, niezależnie od powierzchni użytków rolnych, największy wkład pracy w działalność rolniczą jest wnoszony przez użytkowników (blisko połowa ogólnych nakładów), w drugiej kolejności istotne nakłady pracy (chociaż o ok. ½ mniejsze niż użytkownika) są wnoszone przez ich współmałżonków. Według GUS, stosunkowo najmniejszy wkład pracy, niezależnie od areału gospodarstwa, wnoszą członkowie rodziny niemieszkający z użytkownikiem.

Zatrudnianie osób spoza rodziny do pracy w gospodarstwie indywidualnym jest wyraźnie widoczne w gospodarstwach największych – o areale powyżej 15 ha użytków rolnych (52,4 tys. AWU), ale występuje także w gospodarstwach najmniejszych, do 1 ha użytków rolnych, które w dużej części prowadzą intensywną produkcję roślinną i zwierzęcą, wymagającą także stosunkowo dużych nakładów pracy.

Przy okazji, dla przypomnienia, co to jest AWU: w trakcie roku nie wszyscy pracują w takim samym wymiarze czasu (może to być też praca wykonywana tylko przez kilka miesięcy wymiennie przez różne grupy osób), dlatego też dla pełnego zobrazowania nakładów pracy stosuje się przelicznik w postaci Rocznych Jednostek Pracy (Annual Working Unit), oznaczający przeliczenie czasu pracy wszystkich pracujących na pełnozatrudnionych w rok.

Wracając do omawianych danych spisowych, wg GUS udział najmniejszych obszarowo gospodarstw w ogólnej liczbie gospodarstw indywidualnych nie jest duży, stąd też i ogólna liczba AWU w tych gospodarstwach nie przekracza 4,5 tys. AWU.

Nakłady pracy osób spoza rodziny opierają się głównie na zatrudnianiu pracowników najemnych zarówno w tych największych, jak i najmniejszych gospodarstwach indywidualnych. W przypadku gospodarstw o powierzchni 1-5 ha na podobnym poziomie korzystano z opłacanej pracy najemnej jak i z nieodpłatnej pomocy sąsiedzkiej.

Wyniki PSR 2020 pokazały, że rozkład terytorialny nakładów pracy w rolnictwie jest ściśle uzależniony od liczby gospodarstw rolnych w powiatach i średniej powierzchni tych gospodarstw.

Mapa: Nakłady pracy w gospodarstwach ogółem przedstawia nakłady pracy (w AWU) we wszystkich gospodarstwach rolnych w powiatach wg siedziby użytkownika. Widoczna jest koncentracja w centrum Polski i niemal w całej wschodniej części kraju.

Nakłady pracy w gospodarstwach ogółem, źródło: GUS
Nakłady pracy w gospodarstwach ogółem, źródło: GUS

Przedstawiony na kolejnej, poniższej mapie rozkład nakładów pracy (AWU) w przeliczeniu na 100 hektarów użytków rolnych przedstawia zróżnicowanie powiatów w Polsce z wyraźną koncentracją w południowo-wschodniej części kraju, kształtującej się podobnie jak rozkład terytorialny liczby gospodarstw rolnych w powiatach.

Z kolei mapa przedstawiająca nakłady pracy (AWU) w przeliczeniu na jedno gospodarstwo rolne, daje inny obraz wyraźnej koncentracji nakładów pracy w powiatach województwa wielkopolskiego, kujawsko-pomorskiego, częściowo mazowieckiego, lub w otoczeniu dużych aglomeracji miejskich lub w regionach o bardziej wyspecjalizowanej produkcji, np. sadowniczo – ogrodniczej czy zwierzęcej.

Źródło: GUS
Źródło: GUS