Niniejszy artykuł dotyczy jedynie kwestii związanych z prawem cywilnym, gdyż status rolnika jest różnie traktowany na gruncie innych regulacji prawnych. W pierwszej kolejności należy odnieść się do pojęcia „przedsiębiorca”, które to pojęcie zostało zdefiniowane w kodeksie cywilnym i zgodnie z art. 431 k.c.: „Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową”. Z kolei pojęcia „działalność gospodarcza” kodeks cywilny nie definiuje, ale określa się ją w judykaturze przez wskazanie charakteryzujących ją cech: profesjonalny charakter, powtarzalność podejmowanych działań, uczestnictwo w obrocie gospodarczym oraz podporządkowanie regułom gospodarki rynkowej. Stąd też na gruncie cytowanego powyżej art. 431 k.c., rolnik indywidualny prowadzący we własnym imieniu działalność wytwórczą w zakresie upraw o cechach działalności gospodarczej jest przedsiębiorcą, chyba że prowadzi gospodarstwo rolne jedynie w celu zaspokajania potrzeb własnych i swojej rodziny. Jeżeli natomiast działalność rolnicza spełnia ww. kryteria bycia przedsiębiorcą – bo np. rolnik zawiera umowy sprzedaży produktów rolnych, wystawia faktury, jak również działalność tego rodzaju zgłosił do ewidencji działalności gospodarczej, to wobec rolnika stosuje się zasady jak w stosunku do przedsiębiorców.

Warto podkreślić, że nie ma jednego wzorca określającego status rolnika jako przedsiębiorcy – dlatego też zagadnienie to podlega indywidualnej ocenie, przy której istotne są m.in. zakres prowadzonej działalności rolniczej, jej model oraz stopień organizacyjny. Należy mieć świadomość, że działalność rolnika indywidualnego traktowana być może jako działalność przedsiębiorcy, gdyż ta wiedza jest niezbędna do skorzystania z obowiązków i uprawnień rolnika, jak też pozytywnego przeprowadzenia ewentualnego postępowania sądowego, np. o zapłatę czy z tytułu rękojmi za wady.

Krótsze terminy przedawnienia

Przedsiębiorca-rolnik może podejmować zarówno czynności związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, jak i czynności z nią niezwiązane, np. zakup telewizora do domu. To rozróżnienie jest ważne, bo gdy mamy do czynienia z roszczeniami związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej, termin przedawnienia takich roszczeń i możliwości skutecznego ich dochodzenia na drodze sądowej lub odpierania przez rolnika roszczeń innych osób jest krótszy. Zgodnie z art.118 k.c. co do zasady termin przedawnienia roszczeń wynosi 6 lat, ale jeżeli roszczenie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, to termin ten wynosi 3 lata. Wymaga tu podkreślenia, że zawarte w ww. przepisie określenie „związane z prowadzeniem działalności gospodarczej” nie oznacza, że chodzi o jakikolwiek związek z prowadzoną działalnością gospodarczą. Czynności podejmowane przez rolnika prowadzącego działalność gospodarczą wchodzą w zakres jego działalności gospodarczej, jeżeli pozostają z nią w funkcjonalnym związku, w szczególności są podejmowane w celu realizacji zadań związanych z przedmiotem działania gospodarstwa rolnego.

Rękojmia przy sprzedaży

Kodeks cywilny reguluje w sposób szczególny tryb odpowiedzialności sprzedawcy za wady fizyczne lub prawne sprzedanej rzeczy – czyli tzw. rękojmię. Tu rozstrzygnięcie, czy rolnik jest przedsiębiorcą, ma bardzo istotne znaczenie.

Aby zobrazować doniosłość tego ustalenia, posłużmy się przykładem z orzecznictwa: „Pan Zbigniew kupił od pana Piotra prowadzącego działalność gospodarczą ciągnik rolniczy za kwotę 80 000 zł.  Strony nie zawarły pisemnej umowy, jednak pan Zbigniew otrzymał fakturę VAT potwierdzającą dokonanie zakupu ciągnika. Pan Zbigniew, kupując ciągnik, został zapewniony o jego sprawności, wykonał również jazdę próbną, podczas której nie ujawniły się żadne wady pojazdu. Jednak w trakcie prac na polu ujawniły się usterki ciągnika w postaci niewłaściwie działającej turbosprężarki oraz układu hydraulicznego. Ponieważ pan Zbigniew nie mógł odkładać pilnych prac polowych, zlecił naprawy we własnym zakresie, za które poniósł koszt w kwocie ponad 10 000 zł. Kłopoty z ciągnikiem nie skończyły się na jednej naprawie – naprawa kolejnych ujawnionych wad kosztowała go jeszcze ponad 15 000 zł. Pan Zbigniew wysłał panu Piotrowi faktury za naprawę oraz wezwał go do obniżenia ceny. Pan Piotr nie zareagował, w związku z czym pan Zbigniew wniósł do Sądu pozew o zapłatę kwoty 25 000 zł w związku z ujawnionymi wadami ciągnika zakupionego przez niego jako przez konsumenta. Sąd zasądził żądaną kwotę, ponieważ uznał, że pozwany pan Piotr jako profesjonalista sprzedał powodowi wadliwy ciągnik. W tej sytuacji zastosować należało art. 5562  k.c., zgodnie z którym, jeżeli kupującym jest konsument, a wada fizyczna została stwierdzona przed upływem roku od dnia wydania rzeczy sprzedanej, domniemywa się, że wada lub jej przyczyna istniała w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego. Jak wynika z art. 559 k.c., sprzedawca jest odpowiedzialny z tytułu rękojmi za wady fizyczne, które istniały w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego lub wynikły z przyczyny tkwiącej w rzeczy sprzedanej w tej samej chwili. Mając na uwadze dwa ww. przepisy oraz ustalony stan faktyczny, sąd uznał, że wady tkwiły w pojeździe w momencie jego zakupu i ujawniły się wkrótce po jego zakupie.

Pozwany nie zgodził się z wyrokiem i wniósł apelację. Sąd Odwoławczy zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Zdaniem Sądu Odwoławczego pan Zbigniew zakupił ciągnik nie jako konsument, ale jako przedsiębiorca, ponieważ zakupił go w ramach prowadzonej działalności gospodarczej, dlatego też dla potrzeb procesu należało przyjąć, że pan Zbigniew jest przedsiębiorcą, a nie konsumentem. W takim stanie rzeczy zastosowanie ma przepis art.563 § 1 k.c., który stanowi, że przy sprzedaży między przedsiębiorcami kupujący traci uprawnienia z tytułu rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił niezwłocznie sprzedawcy o wadzie, a w przypadku gdy wada wyszła na jaw dopiero później – jeżeli nie zawiadomił sprzedawcy niezwłocznie po jej stwierdzeniu. Sąd doszedł do przekonania, że powód pan Zbigniew utracił uprawnienia z tytułu rękojmi, gdyż oświadczenia o obniżeniu ceny nie złożył niezwłocznie. W konsekwencji tego ustalenia nastąpiło oddalenie powództwa”.

Z powyższego przykładu wynika, że przepisy różnicują uprawnienia z rękojmi, gdy transakcje podlegają reżimowi konsumenckiemu. W relacji sprzedający przedsiębiorca – kupujący konsument są korzystniej uregulowane dla konsumenta niż w przypadku transakcji profesjonalnej, gdzie występują dwaj przedsiębiorcy. Konsument korzysta ze złagodzeń i domniemań – nie musi niezwłocznie informować sprzedającego o wadach przedmiotu, może domniemać istnienia wady w rzeczy sprzedanej w chwili jej nabycia. Z domniemania tego nie może skorzystać kupujący, który nie jest konsumentem. W sprzedaży profesjonalnej kupujący ma obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sprzedającego o występowaniu wad rzeczy sprzedanej, określenia, na czym one polegają oraz sformułowania roszczenia wynikającego z rękojmi – inaczej traci uprawnienia z tytułu rękojmi. 

Powyższy przykład dobitnie ukazuje, jak ważna jest świadomość, czy rolnik występuje w obrocie jako przedsiębiorca czy konsument. Od tego bowiem zależy, jakie przepisy będą mieć zastosowanie i czy rolnik uzyska pozytywne rozstrzygnięcie.              

Art. 118 k.c. „Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej - trzy lata. Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata”.
Wyrok SN z 17.02.2021 r., I NSNc 152/20, LEX nr 3120991.
Wyrok SA w Katowicach z 22.09.2016 r., I ACa 314/16, LEX nr 2115420.