PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Zasady podziału gospodarstwa rolnego w postępowaniu spadkowym

Zasady podziału gospodarstwa rolnego w postępowaniu spadkowym Fot. Shutterstock

Kwestie związane z dziedziczeniem gospodarstw rolnych są szczególnie istotne dla rolników i ich rodzin, gdy brak jest porozumienia wśród spadkobierców co do dalszych losów gospodarstwa rolnego po śmierci spadkodawcy. Przedstawiamy zasady dotyczące możliwych sposobów podziału gospodarstwa rolnego pozostałego po spadkodawcy oraz ograniczenia ustawowe związane z podziałem gospodarstw rolnych.



W pierwszej kolejności, analizując zasady podziału gospodarstwa rolnego w postępowaniu spadkowym, należy odpowiedzieć sobie na pytanie, co to jest na gruncie przepisów prawa cywilnego gospodarstwo rolne. I tak zgodnie z definicją zawartą w art. 55 (3) kodeksu cywilnego za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Takie ujęcie definicji gospodarstwa rolnego wykazuje duże podobieństwo do definicji przedsiębiorstwa w prawie cywilnym.

Na marginesie należy wskazać, że kodeksowe pojęcie gospodarstwa rolnego różni się od tego, które zostało przyjęte w ustawie o kształtowaniu ustroju rolnego, gdyż tam elementem decydującym o bycie gospodarstwa rolnego jest wymóg określonej powierzchni (czyli przekraczającej 1 ha).
Zgodnie z obowiązującym prawem nie ma również żadnych wymogów co do tego, komu może przysługiwać własność gospodarstwa rolnego, a w szczególności nie jest konieczne, aby osoba go posiadająca musiała posiadać określone kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, które to wymogi istniały w przeszłości.

Spadkobiercy gospodarstwa rolnego

Po śmierci spadkodawcy należy w dalszej kolejności ustalić jego spadkobierców – czyli osoby, które będą po nim dziedziczyć majątek. Możemy mieć tu do czynienia z dziedziczeniem ustawowym lub dziedziczeniem na podstawie testamentu. Dziedziczenie ustawowe ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie testamentu oraz gdy osoby powołane do spadku nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. Przyjmuje się, że dziedziczenie ustawowe oparte jest na konstrukcji dorozumianego oświadczenia woli spadkodawcy, który poprzez to, iż nie sporządza testamentu, godzi się na rozwiązania ustawowe co do zasad dziedziczenia opisanych w kodeksie cywilnym. Z kolei w przypadku, jeżeli spadkodawca pozostawił po sobie ważny testament, to dziedziczenie nastąpi w oparciu o ten dokument.

Chcąc ustalić, czy dana osoba rzeczywiście jest spadkobiercą, należy albo wystąpić do sądu z wnioskiem o stwierdzenie nabycia praw do spadk,u albo też można sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia u notariusza. Warto zaznaczyć, że w celu ustalenia prawidłowego kręgu spadkobierców, którzy dziedziczą gospodarstwo rolne, każdorazowo należy przeanalizować przepisy kodeksu cywilnego obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy, gdyż na przestrzeni czasu te przepisy zmieniały się.

Zasady podziału oddziedziczonego gospodarstwa

W przypadku, kiedy mamy ustalony krąg spadkobierców, którzy po śmierci rolnika stali się współwłaścicielami gospodarstwa rolnego, należy w dalszej kolejności przeanalizować sposoby działu spadku i zniesienia współwłasności. Przy czym należy zaznaczyć, że spadkobiercy mogą wspólnie prowadzić gospodarstwo rolne i trwać we współwłasności gospodarstwa rolnego, to, czy zechcą znieść współwłasność, zależy od ich wyboru.

Trzeba pamiętać, iż zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej oraz gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów ustawy, o której mowa w art. 166 § 3 k.c. (czyli w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego Dz.U. z 2018 r. poz. 1405, 1496 i 1637), następuje z uwzględnieniem przepisów tej ustawy.

Kolejno należy wskazać, że zgodnie z art. 1070 k.c. w razie podziału gospodarstwa rolnego, które należy do spadku, stosuje się odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności. Z kolei art. 1037 k.c. § 1 stanowi, że dział spadku może nastąpić bądź na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, bądź na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Jeżeli do spadku należy nieruchomość, umowa o dział powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.

Sposoby podziału gospodarstwa rolnego

Przechodząc do możliwych sposobów wyjścia ze współwłasności gospodarstwa rolnego należy wskazać, że zgodnie z art. 211 k.c. każdy ze współwłaścicieli może żądać, by zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział rzeczy wspólnej, chyba że podział byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy, albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.

Z kolei według art. 213 k.c. § 1, jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna to gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele.
Powstaje w tym miejscu pytanie, co oznacza zwrot, że podział między współwłaścicieli byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej? Po pierwsze należy wskazać tu, że zniesienie współwłasności gospodarstwa przez jego podział nie może zostać przeprowadzone bez uwzględnienia zasad prawidłowej gospodarki rolnej. Kwestia ustalenia, czy w danym przypadku podział jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, wymaga niekiedy wiadomości specjalnych oraz opinii biegłego z zakresu rolnictwa, który wypowiada się co do sposobu takiego podziału w trakcie postępowania sądowego. Wprawdzie pojęcie zasad prawidłowej gospodarki rolnej nie zostało zdefiniowane, jednak należy zauważyć, że w każdym wypadku odnosi się go do konkretnego gospodarstwa rolniczego funkcjonującego w określonych okolicznościach. Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach niejednokrotnie zwracał uwagę, że chodzi tutaj z jednej strony o dążenie do tworzenia gospodarstw samodzielnych ekonomicznie, zdolnych sprostać konkurencji na rynkach wewnętrznych i zagranicznych, zaś z drugiej strony chodzi o to, aby wskutek takiego podziału gospodarstwo rolne było w stanie zapewnić właścicielom utrzymanie bytu ich rodziny.

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15.12.1969 r. (III CZP 12/69, OSNCP 1970, Nr 3, poz. 39) Sąd Najwyższy wskazał, że należałoby zaniechać podziału w razie ustalenia, że tylko przyznanie go w całości jednemu spadkobiercy zapewni w ostatecznym wyniku postulowaną samodzielność i żywotność gospodarstwa, a tym samym lepsze efekty gospodarcze oraz wyższą produkcję, niż miałoby to miejsce w razie podziału, a nadto że zaniechanie podziału nie naruszy żywotnych interesów bytowych pozostałych spadkobierców. Ponadto sądy zwracają również uwagę na celowość podziału z punktu widzenia podmiotowych kwalifikacji uczestników działu przy uwzględnieniu całokształtu ich sytuacji osobistej i rodzinnej (tak post. SN z 22.10.2015 r., IV CSK 575/15, niepubl.). Wskazuje się również, że jeżeli gospodarstwo rolne jest wydajne – czyli dochodowe, to nie będzie zgodny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej taki jego podział, w wyniku którego powstanie część lub części niebędące w stanie zapewnić ekonomicznej opłacalności produkcji lub utrzymania właściciela.

Brak zgody wszystkich współwłaścicieli

W sytuacji, kiedy jednak brak jest zgody wszystkich współwłaścicieli na to, aby przyznać gospodarstwo jednemu ze współwłaścicieli, to zgodnie z art. 214 k.c. § 1 Sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela. Z kolei § 2 ww. artykułu stanowi, że:Jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia. Paragraf 3 tego artykułu wskazuje też, że na wniosek wszystkich współwłaścicieli sąd zarządzi sprzedaż gospodarstwa rolnego stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Również w tym wypadku trzeba pamiętać, że taki sposób zniesienia współwłasności, tj. poprzez zarządzenie sprzedaży gospodarstwa rolnego, objęty jest przepisami ustawy z 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego.

Finalnie należy wskazać, że sprzedaż gospodarstwa rolnego sąd zarządzi również w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie mu gospodarstwa. Bywa, że taki sposób zniesienia współwłasności jest jedynym możliwym a przez to koniecznym, jednak wydaje się, że jest też najmniej korzystnym wyjściem pod względem ekonomicznym dla współwłaścicieli, gdyż cena sprzedaży gospodarstwa w takim trybie będzie znacznie niższa niż na wolnym rynku.



Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (3)

  • synek 2019-09-22 19:40:20
    A jak ksiądz umrze to kto ziemię dziedziczy?Jego dzieci czy Watykan,obce państwo?
    • spadek 2019-09-22 21:48:41
      Dziedziczy "gospodyni" na podstawie testamentu. Zazwyczaj. Chociaż - kilka lat temu - w Szadku , odziedziczone długi spłacała chyba parafia. Bo trzeba pamiętać , ze długi też podlegają dziedziczeniu , o ile spadkobiercy nie odrzuca spadku.(termin : 6 miesięcy od powzięcia wiadomości do śmierci spadkodawcy (czyli nie zawsze od otwarcia spadku, który następuje w dacie śmierci).
      • Staszek Alcatraz 2019-09-22 23:11:21
        Dlatego w XI wieku kościół rzymskokatolicki wprowadził celibat,bo w średniowieczu księża czy biskupi mogli legalnie się żenić i mieć dzieci ale jak taki duchowny zmarł , to kościół musiał przekazać majątek rodzinie zmarłego a to wiązało się ze stratą pieniędzy.
ZOBACZ WSZYSTKIE KOMENTARZE

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 3.227.2.109
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin forum

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.