Jak twierdzą autorzy projektu, „podział pomocniczy, będący uzupełnieniem zasadniczego podziału terytorialnego państwa, co do zasady stanowi przejaw demokratyzacji życia społecznego, gdyż pozwala na najbardziej bezpośrednią i wnikliwą identyfikację i skuteczną realizację potrzeb mieszkańców danego obszaru. Zatem winien on odgrywać istotną rolę w skutecznej realizacji zadań publicznych na szczeblu gminy i służyć i urzeczywistnieniu zasady subsydiarności w funkcjonowaniu gminy”. Tymczasem „w polskim systemie samorządowym jednostki pomocnicze w istocie mają rolę podrzędną”, a „Upodmiotowienie jednostek pomocniczych od dwóch dekad jest kwestią nieustannie podnoszoną przez środowiska wiejskie, w szczególności Krajowe Stowarzyszenie Sołtysów”.

Przygotowany projekt nowelizacji kilku ustaw wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom.

„Wzmocnienie i większa elastyczność funduszu sołeckiego są jednym z głównych celów nowelizacji, bowiem jest to jedyny dotąd osadzony w systemie samorządowym mechanizm partycypacji społecznej w jednostkach pomocniczych gminy o charakterze finansowym, tworzący zrąb możliwości podejmowania przez społeczność lokalną oddolnych działań rozwojowych”.

Potrzebę takiego działania potwierdza sukces ustawy o funduszu sołeckim – obecnie stosuje to rozwiązanie 1551 (73,1% uprawnionych gmin), które na realizację przedsięwzięć z funduszu w roku 2018 zaplanowały 558 mln zł.

Teraz jego tworzenie byłoby obligatoryjne dla gmin.

Zaproponowane zmiany zmierzają do upodmiotowienia sołectw. Po raz pierwszy określono katalog uprawnień jednostek pomocniczych, mają dotyczyć możliwości kreowania rozwoju własnego i obejmują opracowywanie i wdrażanie programów rozwoju społeczno – gospodarczego, w zakresie:

a) rozwoju infrastruktury i poprawy warunków życia mieszkańców,

b) wzmacniania gospodarki lokalnej,

c) rewitalizacji, zagospodarowania obiektów i terenów publicznych,

d) umacniania tożsamości, kultywowania tradycji,

e) podnoszenia wiedzy, umiejętności i kompetencji cyfrowych społeczności lokalnej,

f) promocji,

Ponadto jednostki pomocnicze będą mogły uczestniczyć w opracowaniu realizacji programów poprawy zaopatrzenia, usług i wyposażenia jednostek pomocniczych w infrastrukturę i inne elementy warunkujące jakość życia mieszkańców, a także wnioskować o przekazanie im zadań do realizacji oraz mienia do zarządzania i korzystania.

Fundusz sołecki będzie mógł być wykorzystany m.in. na przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu.

Organem wykonawczym w sołectwie będzie rada sołecka pod przewodnictwem sołtysa. Zmiana stanowi wzmocnienie statusu rady sołeckiej, która dotąd była ciałem doradczym. Ułatwi to organowi wykonawczemu sołectwa (z sołtysem stojącym na jego czele) podejmowanie zadań prorozwojowych sołectw – zakładają autorzy projektu.

Ustanowiono obowiązek określenia przez radę gminy zasad (fakultatywnie), na jakich przyznawane będą diety dla przewodniczącego organu wykonawczego jednostki pomocniczej (w tym sołtysa).

Ponadto członkom organu wykonawczego jednostki pomocniczej ma przysługiwać zwrot kosztów podróży służbowych związanych z pełnieniem funkcji oraz podnoszeniem wiedzy i kompetencji.

Przyznano sołtysowi uprawnienie, w oparciu o jego uzasadniony wniosek, do wynagrodzenia za wykonywanie pracy na rzecz gminy, która nie jest związana z pełnieniem funkcji przewodniczącego rady sołeckiej.

Jednostki pomocnicze zyskują prawo do pozyskiwania środków, które mają służyć ich rozwojowi społeczno – gospodarczemu i zaspokajaniu potrzeb mieszkańców, przewidziano zasady założenia rachunku bankowego, gromadzenia środków na rachunku bankowym.

Zaproponowano „urealnienie maksymalnego limitu wydatków z budżetu państwa na zwrot gminom części wydatków wykonanych w ramach funduszu sołeckiego do poziomu aktualnych potrzeb". Zaproponowane kwoty odnoszą się do już znanych i podanych przez MSWiA potrzeb co do wysokości zwrotu środków gminom części wydatków wykonanych w ramach funduszu sołeckiego w roku 2018 i zaplanowanych na rok 2019. Aby w roku 2019 nie nastąpiła korekta, budżet państwa musiałby zawierać na ten cel kwotę 194 miliony zł. Zagwarantowane jest jedynie 138,5 mln zł, co oznacza zwrot jedynie na poziomie 71,42%. Założono w projekcie wzrosty wydatków w kolejnych latach.

Przyjmując maksymalny oszacowany poziom niektórych składowych, osiągany po kilku latach funkcjonowania nowych rozwiązań, projekt zakłada wzrost wydatków gmin na rozwój jednostek pomocniczych oraz funkcjonowanie ich organów o ok. 490 mln zł rocznie.

Złożą się na to: diety dla przewodniczącego organu jp (obecnie nawet 90 % sołtysów otrzymuje diety, przeciętnie w wysokości 300 – 400 zł / miesiąc, docelowo uznano, że obligatoryjność diety wywoła niewielki wzrost tej kategorii wydatków w budżetach gmin – ok. 20 mln zł / rok), zwrot członkom organu wykonawczego jp kosztów podróży służbowej (ok. 20 mln zł rocznie), wynagrodzenia sołtysa za wykonywanie na rzecz gminy pracy niezwiązanej z pełnieniem funkcji przewodniczącego organu wykonawczego sołectwa (będzie uzależnione od złożenia przez niego uzasadnionego wniosku, a zatem wyrażenia woli, czy pracę o charakterze określanym w proponowanym przepisie będzie wykonywać społecznie, czy za ustalanym przez wójta wynagrodzeniem - przyjęto jego wysokość na poziomie 1000 zł miesięcznie, uwzględniając tę kwotę i skalę upowszechnienia rozwiązania obejmującą 5 - 10% sołtysów zakładany wzrost wydatków gmin z tego tytułu wyniesie od 25 do 50 mln zł).

Obligatoryjność funduszu sołeckiego docelowo, po kilku latach, zwiększy wydatki ogółu gmin na ten cel o ok. 200 mln zł. Dotacje z budżetu gminy na realizację przedsięwzięć służących rozwojowi społeczno – gospodarczemu sołectwa będą miały charakter fakultatywny, przyjęto, że wydatki gmin z tego tytułu wyniosą od 50 do 100 mln zł rocznie.

Autorzy projektu wyliczyli, że projekt ustawy pociąga za sobą obciążenie dla budżetu państwa, wynikające z urealnienia maksymalnego limitu wydatków z budżetu państwa na zwrot gminom części wydatków wykonanych w ramach funduszu sołeckiego. W poszczególnych latach są to kwoty:

2020 – 83 000 tys. zł

2021 – 99 500 tys. zł

2022 – 111 000 tys. zł

2023 – 122 500 tys. zł.