• Warunkiem przyznania rolnikowi dotacji unijnej jest zgłoszenie do ubezpieczenia w KRUS.
  • Powoduje to, że rolnicy ubezpieczeni w ZUS są dyskryminowani przy udzielaniu dotacji w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich.
  • Polska ma obowiązek uwzględnić rekomendacje UE, zakładające szerszą i bardziej elastyczną definicję rolnika opartą na obiektywnych i niedyskryminacyjnych kryteriach.
  • Rzecznik Praw Obywatelskich prosi Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o zmianę kryteriów przyznawania rolnikom pomoc.

Do RPO wpływają skargi rolników dotyczące nierównego traktowania w związku z realizacją pomocy finansowej udzielanej w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich.

W skargach tych wskazuje się - jak informuje RPO - że warunkiem przyznania pomocy w ramach PROW jest zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. W przypadku osób, które już objęte są obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułu umowy o pracę, wymóg ten jest dla nich dodatkowym obciążeniem finansowym.

Zgodnie z obowiązującym w Polsce systemem ubezpieczeń społecznych, jeżeli osoba spełnia jednocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z tytułu stosunku pracy oraz innych tytułów, to jest ona obejmowana tymi ubezpieczeniami wyłącznie ze stosunku pracy. Dodatkowe ubezpieczenie społeczne z innego tytułu jest dobrowolne.

Oznacza to - jak zauważa RPO - że wymóg posiadania ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, stawia w dużo gorszej pozycji osoby, które pomimo prowadzenia działalności rolniczej, z różnych względów nie podlegają ubezpieczeniu w Kasie Rolniczych Ubezpieczeń Społecznych.

Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich wskazuje, że problem dyskryminacji dotyczy rolników o niestandardowym profilu aktywności zawodowej, którzy poszukują dodatkowych źródeł dochodu obok swojej głównej działalności rolniczej. Zatem dyskryminacja ta dotyczy w dodatku przede wszystkim osób szczególnie narażonych.

Z informacji, które uzyskał Rzecznik wynika, że problem może dotyczyć znacznej liczby osób. Dane ZUS wskazują, że w Sekcji A (rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo) zarejestrowanych jest ponad 2 miliony osób ubezpieczonych w ZUS, które nie podlega ubezpieczeniom rolniczym. Z danych KRUS zaś wynika, że co roku ponad 1000 osób jest wykluczana z ubezpieczeń z KRUS, bo przekroczyły kwoty progowe podatku dochodowego.

Odejść od uprzywilejowania osób prowadzących wyłącznie działalność rolniczą

Jak wskazuje RPO, sama Komisja Europejska zwraca uwagę, że dotychczasowe kryteria wydają się przestarzałe, biorąc pod uwagę głębokie przemiany w sektorze rolnictwa oraz prowadzenia działalności zawodowej na terenach wiejskich.

- Konieczne jest odejście od systemów uprzywilejowujących osoby prowadzące wyłącznie działalność rolniczą w pełnym wymiarze. Należy przyjąć szerszą i bardziej elastyczną definicję rolnika opartą na obiektywnych i niedyskryminacyjnych kryteriach. Nie powinno się wykluczać rolników którzy prowadzą także innego rodzaju działalność zawodową oraz rolników prowadzących działalność rolniczą w niepełnym wymiarze czasowym - podkreśla RPO.

Dodaje, że także przepisy unijne wskazują, żeby państwa członkowskie stosowały obiektywne i niedyskryminujące kryteria przy ocenie, kto jest „rolnikiem aktywnym zawodowo”, a kryteria negatywne nie powinny mieć charakteru wyłącznego.

W najnowszym Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającym przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej wskazano, że ze wsparcia nie powinno wykluczać się rolników prowadzących działalność rolniczą i nierolniczą lub rolników prowadzących działalność rolniczą w niepełnym wymiarze godzin.

RPO podkreśla, że Polska ma obowiązek uwzględnienia tych rekomendacji, co wynika z powszechnie obowiązujących i bezpośrednio stosowalnych w prawie krajowym przepisów prawa UE.

Wątpliwości natury konstytucyjnej

Rzecznik ma również zasadnicze wątpliwości co do zgodności przepisów ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich w ramach PROW z konstytucyjnymi zasadami upoważniania do wydawania rozporządzeń.

Chodzi o art. 45 ust. 1 ustawy, na podstawie którego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wydał rozporządzenie określające warunki udzielenia pomocy, w tym warunek dokonania zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego z tytułu działalności gospodarczej. Przepis ten nie przewiduje bowiem możliwości wyłączenia ogólnych przepisów dotyczących obowiązkowych ubezpieczeń społecznych.

Ponadto przepis ten może być sprzeczny z konstytucyjnymi zasadami upoważniania do wydawania rozporządzeń, ponieważ przyznaje kompetencję do wydania rozporządzenia samoistnego. Zgodnie z konstytucyjnym systemem źródeł prawa jest to niedopuszczalne.

Wobec tego RPO zwrócił się do ministra rolnictwa i rozwoju wsi Henryka Kowalczyka o rozważenie wykreślenia warunku podlegania ubezpieczeniu społecznemu w KRUS z kryteriów pomocy udzielanej w ramach PROW. Prosi też o wskazanie przepisów, w których taki wymóg taki jest obecnie przewidziany.