Podczas niedawnej sejmowej konferencji „Rola izb rolniczych w kształtowaniu i realizacji polityki rolnej państwa” w jednym z referatów przekazano informację o tym, że izby rolnicze we Francji są finansowane (m.in.) w formie udziału w terenowych podatkach od własności rolniczej.

Więcej: Jak zmodyfikować przepisy dotyczące działania izb rolniczych?

Przeświadczenie, że tak jest, podziela też Wiktor Szmulewicz – dał mu wyraz np. w rozmowie:

Izby rolnicze chcą mieć więcej zadań

Zapytaliśmy w Ambasadzie Francji, jak to wygląda konkretnie, tj. ile z podatku przeznaczane jest na działalność izb - i których (bo są trzy stopnie: izby departamentalne, regionalne i Stałe Zgromadzenie Izb Rolniczych)? Opierając się na treści referatu, zaprezentowanego podczas sejmowej konferencji, pytałam: „Określono to podobno w art. 511-72 Kodeksu Rolnego. Tam jest podobno zapis, że dochodami izb mogą być m.in. podatki pobierane przez izbę rolniczą płacone przez rolników od każdego ha gruntów (50 proc. wpływów). Jak to rozumieć? Czy oznacza to, że izby dostają połowę podatku rolnego?”

Okazuje się, że jest zupełnie inaczej. Dział Prasowy  Ambasady Francji w Polsce przekazał nam następujące informacje na temat działalności i finansowania francuskich izb rolniczych:

Organizacja:

Izby rolnicze we Francji istnieją od 1851 r. Są to podmioty publiczne posiadające pewną autonomię administracyjną i finansową, działają pod nadzorem ministerstwa odpowiedzialnego za rolnictwo.

Istnieje 109 departamentalnych i regionalnych izb rolniczych, które wraz ze Stałym Zgromadzeniem Izb Rolniczych – APCA (odpowiednik polskiej KRIR), na poziomie krajowym, tworzą sieć Izb Rolniczych. Izby reprezentowane są przez 4200 delegatów wybieranych na okres 6 lat. Łącznie we Francji izby rolne zatrudniają 8200 pracowników, w tym 6 150 inżynierów i techników.

Misją Izb jest reprezentowanie interesów rolniczych i przyczynianie się do rozwoju przedsiębiorstw rolnych i obszarów wiejskich.

Zakres działalności izb jest bardzo szeroki: rozwój obszarów i przedsiębiorstw rolnych, agronomia i środowisko, jakość i wsparcie poszczególnych sektorów, kontrola i analiza wyników, pomoc i doradztwo dla przedsiębiorstw rolnych w zakresie księgowości, wsparcie przy zakładaniu nowych gospodarstw. Część tych działań realizowana jest na zasadzie umowy zlecenia usług. Istnieją jednak trzy podstawowe działania, które realizowane są zawsze w ramach świadczenia usług publicznych (przy wsparciu finansowym Państwa); są to: rejestrowanie przedsiębiorstw, ewidencja umów o praktykę zawodową oraz rejestrowanie zwierząt.

Nadzór:

Nadzór nad izbami departamentalnymi sprawują prefekci departamentu. W związku z tym zatwierdzają budżet i plan finansowy danej izby. Zapewniają również kontrolę prawną nad zobowiązanymi podjętymi przez izby rolne.

Informacje dotyczące kwestii finansowania:

Sieć izb rolniczych podlega przepisom kodeksu rolnictwa i rybołówstwa morskiego. Artykuł R511-72, który Pani przytoczyła, mówi o systemie finansowania izb departamentalnych w sposób ogólny, bez wchodzenia w szczegóły dotyczące sposobów finansowania.

Nie istnieje we Francji podatek rolny, który byłby pobierany bezpośrednio przez izby rolnicze.

Całkowity roczny budżet izb rolniczych wynosi 750 mln EUR. Istnieją 3 główne źródła finansowania działalności izb, wg danych za rok 2017 środki budżetu kształtowały się następująco:

- 42% pochodziło z tzw. dodatkowego podatku od posiadania terenów niezagospodarowanych (TATFNB), o którym mówi artykuł 1604 Ogólnego Kodeksu Podatkowego (Code Général des Impôts CGI). Podatek ten płacony jest przez właścicieli terenów niezagospodarowanych (w tym rolników), do których odnoszą się przepisy ww. artykułu. 

Podatek jest pobierany przez Urzędy skarbowe na poziomie departamentów i następnie urzędy przekazują pobrane kwoty departamentalnym izbom rolniczym. Kwota podatku pobieranego przez departament odpowiada wartości czynszowej ziemi oszacowanej przez Państwo, która jest mnożona przez stawkę, która różni się każdego roku w zależności od łącznego progu, jaki należy zebrać (kwota ta jest określona przez przepisy prawne, w szczególności całkowity próg podatku określony w prawie podatkowym). Pułap tego podatku wynosi obecnie 292 mln EUR rocznie. Część tych zasobów, a mianowicie 27 mln EUR jest przekazywana bezpośrednio na rzecz APCA (odpowiednik KRIR), 55 mln EUR na rzecz izb regionalnych oraz 19 mln EUR na rzecz instytucji zarządzającej lasami państwowymi.

- 27% środków budżetu izb pochodzi ze świadczenia płatnych usług na rzecz rolników, przedsiębiorstw czy samorządów lokalnych.

- 25% przychodów pochodzi z umów czy porozumień realizowanych na poziomie krajowym, lokalnym czy unijnym.

Pozostałe 6%, to środki pochodzące z innej działalności czy wprost z majątku izb.

Jak z tego wynika, francuskie izby rolnicze są powiązane z administracją kraju i pełnią wiele funkcji publicznych, w naszym kraju powierzanych innym instytucjom. Są opłacane za konkretne działania, a przeznaczanie na ten cel podatku jest zrozumiałe - także ze względu na zadania, jakie pełnią „zamiast” innych urzędów czy instytucji.

Dodajmy, że budżety izb zatwierdza prefekt lub minister rolnictwa, a izby podlegają zasadom kontroli skarbowej, obowiązującym dla instytucji o charakterze publicznym.

U nas Trybunał Konstytucyjny już w 2003 roku „ocenił krytycznie” fakt pobierania przez izby 2 proc. podatku rolnego, podając: Konstrukcja odpisu przekazanego ustawą na czas nieoznaczony, uniezależniła izby rolnicze od kontroli zarówno władz centralnych, jak i lokalnych. Wykorzystanie uzyskanych na tej drodze sum nie podlega również ocenie politycznej i prawnej w ramach sprawozdania z wykonania ani budżetu państwa, ani tym bardziej budżetu lokalnego. Jest to jednostronne, obligatoryjne przekazanie przysporzenia majątkowego izbom rolniczym, płynącego z części podatku rolnego. Taka konstrukcja prawna – to nic innego jak ustalenie stałego i bezpośredniego udziału samorządu rolniczego w podatkach.

Trybunał krytycznie ocenia fakt, iż izby rolnicze nabyły prawo publiczne do partycypowania wprost w podatkach, skoro w świetle Konstytucji tylko państwo i samorząd terytorialny mają prawo do bezpośredniego udziału w dochodach podatkowych. Ten dysonans ustrojowy nie jest jednak przedmiotem zaskarżenia w rozpoznawanej przez TK sprawie. Na pewno nie jest to problem niezgodności z art. 167 ust. 1 Konstytucji.

Więcej: Zmian w izbach rolniczych nie będzie

Jakie są skutki takiego sposobu finansowania? Świetnie ujął to prezes NIK Krzysztof Kwiatkowski podczas obrad sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej 8 maja 2018 r. – tak oto wytłumaczył posłom, dlaczego NIK nie może przeprowadzić proponowanej przez posłów kontroli „Wydatkowanie środków finansowych przez wojewódzkie izby rolnicze oraz Krajową Radę Izb Rolniczych”: Nie, w myśl wyroku Trybunału Konstytucyjnego z czerwca 2003 r., konstrukcja 2% odpisu podatku rolnego przekazanego izbom rolniczym ustawą na czas nieoznaczony, uniezależniła je od kontroli władz centralnych i lokalnych.

Wykorzystywanie uzyskanych na tej drodze sum nie podlega również ocenie prawnej w ramach sprawozdania z wykonania budżetu państwa, ani tym bardziej budżetu lokalnego. Jest to jednostronne, obligatoryjne przekazanie przysporzenia majątkowego izbom rolniczym – płynące z części podatku rolnego. Rekapitulując, w myśl wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie mamy ustawowych możliwości przeprowadzenia tej kontroli.