Gospodarowanie nieruchomościami jest jednym z ważniejszych aspektów działalności jednostek samorządu terytorialnego (jst), co wynika ze znacznej wartości posiadanego majątku – zauważa NIK we wstępie informacji pokontrolnej. Wpływy z tego tytułu, mimo że ulegają stałemu zmniejszeniu, stanowią dla jst ważne źródło dochodów. W 2019 r. z gospodarowania nieruchomościami jst województwa zachodniopomorskiego uzyskały ponad 455 mln zł - podano.

Na zasób nieruchomości jst składają się nieruchomości, które stanowią przedmiot własności gminy lub powiatu i nie zostały oddane w użytkowanie wieczyste oraz nieruchomości będące przedmiotem użytkowania wieczystego gminy lub powiatu.

„Gospodaruje” nimi kilka podmiotów: gminnym zasobem nieruchomości - wójt,  powiatowym - zarząd powiatu, zasobem Skarbu Państwa - starosta.

Największy udział w dochodach z gospodarowania nieruchomościami stanowiły dochody ze zbycia nieruchomości oraz z najmu i dzierżawy.

Kontrola dotyczyła lat 2017-2020 (I półrocze) i objęto nią dziewięć gmin, z tego sześć nadmorskich i trzy w pasie pojezierzy, dwa powiaty, z tego jeden w skład którego wchodzą gminy nadmorskie, jedno miasto na prawach powiatu, położone nad morzem.

Ustalenia kontroli nie są dobre.

NIK podaje: „Ewidencje gminnego i powiatowego zasobu nieruchomości (odpowiednio GZN i PZN) oraz zasobu Skarbu Państwu były prowadzone nierzetelnie i z naruszeniem ustawy o gospodarce nieruchomościami.

W żadnym ze skontrolowanych urzędów i starostw na stronach internetowych Biuletynu Informacji Publicznej w zakładce ewidencje i rejestry nie zawarto informacji o prowadzeniu przedmiotowych ewidencji oraz o zasadach udostępniania zawartych w nich danych. W połowie skontrolowanych urzędów oraz w jednym starostwie prowadzone ewidencje GZN lub PZN nie odzwierciedlały rzeczywistego stanu posiadania lub współposiadania gruntów przez gminy/powiaty. (…) W żadnej ze skontrolowanych jednostek nie sporządzano udokumentowanych analiz skutków zbywania lub udostępniania nieruchomości, zarówno w perspektywie krótko- jak i długoterminowej. Pomimo że obowiązek ich sporządzania nie został nałożony ani na wójtów ani na zarządy powiatów, to w ocenie NIK, analizy takie mogą być pomocne przy właściwym gospodarowaniu nieruchomościami oraz stanowić element wyjściowy do sporządzenia planu wykorzystania zasobu nieruchomości. (…) W skontrolowanych jednostkach w latach 2017-2020 (do 30.04.) sporządzono łącznie 1 440 wykazów obejmujących 3 208 nieruchomości przeznaczonych do zbycia lub udostępnienia oraz zawarto 3 270 umów zbycia lub udostępnienia nieruchomości, w tym 592 umowy sprzedaży, 2 461 umów dzierżawy nieruchomości, 48 umów najmu, 130 umów użyczenia nieruchomości oraz 27 umów oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste.

Badanie NIK, w zakresie jawności postępowań, wykazało brak umieszczania zbywanych lub udostępnianych nieruchomości w wykazach bądź ich publikację w sposób niezgodny z przepisami ustawy o gospodarce nieruchomościami w trzech urzędach i w jednym starostwie. Natomiast w odniesieniu do przeprowadzonych postępowań ustalono, że skontrolowane postępowania zostały przeprowadzone na ogół prawidłowo, a sprzedaż nieruchomości odbyła się z zachowaniem wymaganego trybu przetargowego. W nielicznych przypadkach nieprawidłowości dotyczyły ustalania cen nieruchomości na podstawie nieaktualnych operatów szacunkowych, zaniżania ceny nieruchomości lub stawek czynszowych, dokonywania zmian zapisów w umowie sprzedaży nieruchomości na korzyść nabywcy, pomimo wpłaty wadium. Zgodnie z przepisami wpłata wadium oznacza akceptację treści umowy dołączonej do ogłoszenia o przetargu.

Większość gmin i powiatów dbała o egzekwowanie spłat należności za sprzedane bądź udostępnione nieruchomości. Przypadki nieterminowej zapłaty czynszu lub spłaty rat, na które została podzielona należność za sprzedaną nieruchomość wystąpiły w 10 skontrolowanych jednostkach.”

Dlatego we wnioskach NIK podaje, „że stwierdzona w trakcie obecnej kontroli praktyka braku określania przez niektóre jednostki samorządu terytorialnego zasad zbywania i udostępniania nieruchomości z GZN i PZN nie służy jawności i przejrzystości życia publicznego.

Mając na uwadze konieczność zapewnienia w gminach i powiatach efektywnego wykorzystania posiadanego majątku, Najwyższa Izba Kontroli uznaje, że wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast oraz starostowie powinni:

- zapewniać rzetelne i zgodne z przepisami ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami prowadzenie ewidencji zasobu nieruchomości,

- sporządzać plany wykorzystania zasobów nieruchomości z uwzględnieniem programu gospodarowania nieruchomościami,

- gospodarować nieruchomościami z zachowaniem procedur zapewniających jawność postępowań związanych ze zbywaniem i udostępnianiem nieruchomości,

- kontrolować prawidłowość wykorzystania udostępnionych nieruchomości."