Duża konkurencja towarów czy usług na rynku rolniczym powoduje, że istotnym kryterium wyboru pozostają również inne czynniki niż te dotyczące bezpośrednio danego produktu - jak np. opinia o danym rolniku lub gospodarstwie w środowisku. Oczywiste jest, że wolimy zakupić ekologiczne warzywa czy też świeże mleko u rolnika, który cieszy się poważaniem i dobrą marką w regionie, a nie od tego, o którym się mówi, że używa niedozwolonych środków ochrony roślin, ma problemy z prawem i źle traktuje zwierzęta w gospodarstwie, a jego kury wcale nie są z wolnego wybiegu. Problem powstaje wtedy, gdy jakiś "życzliwy" rozpowszechnia nieprawdziwe informacje na temat rolnika po to, aby zaszkodzić jego działalności i odstraszyć potencjalnych klientów.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 24 § 1 k.c. ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. Ta odpowiedzialność uzależniona jest od trzech przesłanek - istnienia dobra osobistego, jego naruszenia oraz bezprawności działania naruszyciela. Ciężar udowodnienia pierwszej i drugiej przesłanki obciąża pokrzywdzonego, a trzecia jest objęta wzruszalnym domniemaniem prawnym. Jeżeli zatem wykazane zostanie naruszenie dobra osobistego, sprawcę naruszenia uwolnić może od odpowiedzialności tylko dowód braku bezprawności, co faktycznie jest równoznaczne z wykazaniem przesłanek wyłączających bezprawność.

Poniżej o możliwych działaniach obronnych rolnika, którego dobre imię zostało naruszone, i ich konsekwencjach.

POJĘCIE DÓBR OSOBISTYCH

W pierwszej kolejności należy sięgnąć do definicji dóbr osobistych, która znajduje się w kodeksie cywilnym i stanowi, że dobra osobiste to prawa podmiotowe o charakterze niemajątkowym, skuteczne wobec wszystkich, ściśle związane z ich przedmiotem, niezbywalne (nie mogą być przeniesione na inną osobę) i niedziedziczne. Przepis art. 23 Kodeksu cywilnego zawiera przykładowy katalog dóbr osobistych, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, które pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Nie jest to katalog zamknięty, lecz przykładowe wyliczenie z uwagi na użycie przez ustawodawcę sformułowania "w szczególności". Orzecznictwo sądowe z czasem poszerza ten katalog, odkrywając coraz to nowe postaci dóbr osobistych.

Z perspektywy omawianej problematyki szczególnie istotnym dobrem osobistym jest cześć. W doktrynie prawa cywilnego akceptowany jest pogląd mówiący o dwuelementowości czci człowieka. Z jednej strony jest to dobre imię, uznawane za tzw. sferę zewnętrzną czci. Jego naruszenie polega na pomawianiu osoby, którego skutkiem może być utrata przez tę osobę zaufania społecznego lub poniżenie w opinii publicznej. Z kolei sferą wewnętrzną czci jest godność osobista, a jej naruszeniem - zniewaga bądź obraza. Naruszenie czci może nastąpić zarówno przez pomówienie o ujemne postępowanie w życiu osobistym i rodzinnym, jak i przez zarzucenie niewłaściwego postępowania w życiu zawodowym, naruszające dobre imię danej osoby i mogące narazić ją na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu lub innej działalności.

ROSZCZENIA CYWILNE ROLNIKA

Kodeks cywilny przewiduje kilka roszczeń, których może domagać się rolnik w związku z naruszeniem jego dóbr osobistych. Są to: zaniechanie działania zagrażającego dobrom osobistym, dopełnienie czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia, w szczególności, aby osoba naruszająca złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Można wnosić także o przyznanie zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Pierwszy z wymienionych sposobów ma zastosowanie, gdy dobro osobiste nie zostało jeszcze naruszone. Drugi z kolei ma za zadanie dostarczyć rekompensującą krzywdę satysfakcję poszkodowanemu. Możliwe jest również żądanie przesłania przez pokrzywdzonego opublikowania listu z przeprosinami, czy też złożenia innego oświadczenia, w którym osoba naruszająca dobra osobiste wyrazi swoje ubolewanie. Jeżeli natomiast naruszenie czci dotarło do szerszego grona osób, żądać można w takiej sytuacji np. ogłoszenia w prasie czy też na stronie internetowej, które odwołuje nieprawdziwe informacje. Jeżeli chodzi o sposób naprawienia krzywdy doznanej przez rolnika, to ma on do wyboru - zadośćuczynienie pieniężne dla siebie bądź alternatywnie zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Przy przyznawaniu lub odmowie przyznania przez sąd wskazanego środka bierze się pod uwagę takie kryteria, jak np. rozmiar i intensywność krzywdy, stopień zawinienia sprawcy, negatywne konsekwencje naruszenia dla pokrzywdzonego. Ważnym wskazaniem jest, iż roszczenia te nie przysługują łącznie, zatem należy wybrać jedno z nich, choć podkreślić trzeba, że Kodeks cywilny nie wyłącza uprawnień przewidzianych w innych przepisach, np. na drodze postępowania karnego.

DROGA KARNA

Naruszenie dóbr osobistych zazwyczaj wiązać będzie się z popełnieniem przestępstwa określonego w kodeksie karnym, tj. pomówienia lub zniewagi. Nie ma przeszkód, aby jednocześnie dochodzić swoich praw na drodze cywilnej i karnej. Nie trzeba jednak tego koniecznie łączyć.

Zgodnie z Kodeksem karnym przestępstwo pomówienia stanowi:

"1. Kto pomawia inną osobę, grupę osób, instytucję, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności.

§ 2. Jeżeli sprawca dopuszcza się czynu określonego w § 1 za pomocą środków masowego komunikowania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku." ( art. 212 § 1-4 Kodeksu karnego)

Bardzo często naruszenia dóbr osobistych rolnika czy też przedsiębiorcy-rolnika dopuszcza się konkurencja. Zazwyczaj są to zarzuty o określonej treści, ogólnie negatywna ocena działalności firmy, nieprawdziwe informacje na temat sytuacji ekonomicznej rolnika. Dlatego też w takiej sytuacji obok odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych może wchodzić odpowiedzialność karna za zniesławienie (rzadziej za zniewagę), a w pewnych sytuacjach nieuczciwy konkurent może odpowiadać za popełnienie czynu nieuczciwej konkurencji.

Rolnik nie zawsze jest zainteresowany dochodzeniem swoich praw na drodze postępowania sądowego i niekiedy bywa, że wystarczające do ochrony jego interesów oraz wizerunku jego działalności będzie doprowadzenie do usunięcia krzywdzących dla niego treści, np. tych ze strony internetowej. Istotne znaczenie ma podjęcie zdecydowanych i natychmiastowych działań, ponieważ tylko takie działania pomogą rolnikowi należycie zabezpieczyć jego interesy.

Artykuł pochodzi z październikowego wydania miesięcznika "Farmer"