Zasady uprawy maku reguluje Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (DzU Nr 179, poz. 1485). Zgodnie z nią uprawa maku, z wyjątkiem niskomorfinowego, może być prowadzona wyłącznie na potrzeby przemysłu farmaceutycznego i nasiennictwa. Uprawa maku niskomorfinowego może natomiast odbywać się wyłącznie na cele spożywcze i na potrzeby nasiennictwa.

Makówki w prawie

Można go uprawiać na określonej powierzchni, w wyznaczonych rejonach, na podstawie specjalnego zezwolenia, przy zastosowaniu materiału siewnego kategorii elitarny lub kwalifikowany w rozumieniu przepisów o nasiennictwie oraz na podstawie umowy kontraktacji, zawartej z podmiotem posiadającym zezwolenie wojewody na prowadzenie działalności w zakresie skupu maku.

Wojewoda, działając w porozumieniu z ministrem zdrowia i ministrem rolnictwa, określa (najczęściej w lutym) w rozporządzeniu powierzchnię przeznaczoną corocznie pod uprawy maku, rejonizację tych upraw, mając na względzie zagrożenie narkomanią, zapotrzebowanie na surowce pochodzące z tych upraw i tradycję uprawy maku.

Zezwolenie na uprawę maku wydaje wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce położenia uprawy, na wniosek zainteresowanego. We wniosku musi się znaleźć imię, nazwisko, miejsce zamieszkania i adres albo nazwa (firmy), siedziba i adres, informacja o odmianie maku, powierzchni uprawy i numer działki ewidencyjnej w ewidencji gruntów i budynków, oświadczenia wnioskodawcy – że dysponuje pomieszczeniem zabezpieczonym przed kradzieżą makówek i nie był karany za naruszenie prawa dotyczącego uprawy maku.
Zezwolenie (zawierające kolejny numer) określa, komu je wydano, zawiera odmianę maku, powierzchnię uprawy maku, numer działki, na której prowadzona będzie uprawa, termin ważności i datę wydania dokumentu.

Wójt (burmistrz, prezydent miasta), który prowadzi rejestr wydawanych zezwoleń, odmawia ich wydania, jeżeli wnioskodawca nie zapewnia należytego zabezpieczenia zbioru przed wykorzystaniem do celów innych niż określone w ustawie. Zezwolenie cofa się w razie naruszenia warunków prowadzenia działalności określonych w ustawie lub w zezwoleniu.

Torebkę (makówkę) z nasionami, uzyskaną z uprawy prowadzonej na potrzeby przemysłu farmaceutycznego, wraz z przylegającą do niej łodygą o długości do 7 cm, w całości przekazuje się podmiotowi prowadzącemu kontraktację maku, na warunkach określonych w umowie. Słomę makową, pozostałą po oddzieleniu torebki (makówki) i przylegającej do niej łodygi o długości do 7 cm, niszczy prowadzący uprawę w sposób określony w umowie kontraktacji.

Słomę makową z uprawy maku niskomorfinowego niszczy prowadzący uprawę na swój koszt, w sposób określony w umowie kontraktacji. Pozostałe na polu resztki pożniwne niszczy się w miejscu prowadzenia uprawy na warunkach określonych w umowie kontraktacji.

Nadzór nad uprawami maku sprawuje wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce położenia tych upraw. W ramach wykonywania nadzoru osoby upoważnione (muszą posiadać upoważnienia wydane przez organ sprawujący nadzór) są uprawnione do:

  • wejścia na grunty, na których uprawia się mak,
  • dojścia do tych gruntów przez inne nieruchomości,
  • kontroli dokumentów uprawniających do prowadzenia upraw maku,
  • żądania wyjaśnień od prowadzącego uprawę.

W wypadku stwierdzenia prowadzenia upraw maku w sposób niezgodny z ustawą wójt (burmistrz, prezydent miasta) wydaje nakaz zniszczenia tych upraw przez zaoranie lub przekopanie gruntu na koszt uprawiającego. Kto wbrew przepisom ustawy uprawia mak, z wyjątkiem maku niskomorfinowego, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Kto wbrew przepisom ustawy uprawia mak niskomorfinowy, podlega karze grzywny.

Uprawa

Mak najlepiej udaje się na Dolnym Śląsku, Kujawach i w Wielkopolsce. Nie ma dużych wymagań klimatycznych, bo jest odporny na chłody i przymrozki wiosenne do -5 st.C. Potrzebuje gleb żyznych, próchnicznych i w bardzo dobrej kulturze. Najlepsze do jego uprawy są gleby kompleksów: pszennego bardzo dobrego, pszennego dobrego i żytniego bardzo dobrego, a nie nadają się gleby ciężkie, łatwo zaskorupiające się.

Najwięcej wody potrzebuje podczas pąkowania. Duże szkody na plantacjach wyrządzają silne wiatry i grad. Najlepszymi przedplonami dla maku są rośliny dobrze odchwaszczające pole: buraki, słonecznik, rzepak, tytoń i kukurydza. Ze zbóż – pszenica ozima. Nie powinno się uprawiać maku po ziemniakach, bo wtedy mogą być zakłócone wschody roślin.

Nie zaleca się stosowania obornika bezpośrednio pod mak, bo zwiększa to zachwaszczenie, porażenie roślin przez choroby i opóźnia ich dojrzewanie. Mak najlepiej jest uprawiać w drugim roku po nawożeniu obornikiem.

Przy plonie 1,25 t nasion z hektara mak pobiera 85 kg N, 33 kg P2O5, 95 kg K2O, 75 kg CaO i 17 kg MgO. Nawozy fosforowe i potasowe wnosi się jesienią przed orką przedzimową w ilości 30–80 kg P2O5 i 80–100 kg K2O na hektar. Ponieważ roślina jest bardzo wrażliwa na nieodbór boru, trzeba zastosować do 200 kg superfosfatu potrójnego borowanego lub 5–10 kg boraksu na hektar. W przeciwnym wypadku niedobór tego składnika powoduje zamieranie wierzchołka wzrostu. Jednocześnie nadmiar boru (ponad 2 kg na hektar) jest szkodliwy, bo powoduje gnicie roślin i spadek plonu nasion i słomy makowej.

Nawozy azotowe stosuje się w dwóch równych dawkach (po 50 proc.): przedsiewnie co najmniej na 2–3 dni przed siewem, bo mak jest wrażliwy nawet na niewielkie stężenie nawozów w glebie, i po przerywce, w łącznej dawce 40–80 kg N na hektar. Przedsiewnie lepiej zastosować formę amonową azotu, a pogłównie – saletrzaną.

Obecnie w krajowym rejestrze znajdują się cztery odmiany niskomorfinowe maku: Agat, Mieszko, Rubin i Zambo, oraz jedna odmiana wysokomorfinowa – Lazur. Wszystkie wyhodowano w Hodowli Roślin Strzelce. Odmiany niskomorfinowe plonują niżej od odmian wysokomorfinowych, co w połączeniu z rozdrobnieniem uprawy powoduje, że średnie plony nasion są niskie (1 t/ha). Obecnie hodowcy pracują nad otrzymaniem odmian o białych nasionach, na co zapotrzebowanie zgłasza przemysł cukierniczy.

Mak sieje się wcześnie, na początku siewów zbóż jarych. Na hektar wysiewa się 0,8–1 kg nasion w rozstawie 30–40 cm, na głębokość 1–1,5 cm. W celu ułatwienia siewu nasiona maku miesza się z balastem (kasza manna, prażony piasek). Mak najlepiej jest zbierać ręcznie. Do zbioru przystępuje się wtedy, gdy mak przy poruszaniu roślinami szeleści. Makówki ścina się z łodygą długości 7–10 cm. Na plantacjach, na których rośliny nie wyległy i są niezachwaszczone, zbiór można przeprowadzić uszczelnionym kombajnem, gdy makówki są w pełni dojrzałe i zaschnięte. Przechowuje się nasiona suche, o wilgotności do 8 proc. Średnie plony nasion wynoszą 1–1,2 t z hektara.

Ochrona

Wschody i początkowy wzrost maku są bardzo powolne, dlatego łatwo się zachwaszcza. Obecnie nie ma zarejestrowanych herbicydów do stosowania w uprawie. Dlatego trzeba go opielać mechanicznie do momentu zakrycia międzyrzędzi. Wszystkie zabiegi należy wykonywać przy słonecznej i suchej pogodzie, aby ograniczyć szerzenie się chorób.

 W fazie 3–4 liści trzeba wykonać przerywkę. Po niej na 1 m2 powinno znajdować się 30–40 roślin. Nie wolno opóźniać tego zabiegu, bo to obniża plon nasion.

Do chorób tej rośliny należy pleosporoza maku, której zapobiega się, zaprawiając nasiona zaprawą nasienną T zawiesinową. W rejonach dużego zagrożenia przez ptaki można nasiona zaprawić następnie zaprawą Mesurol 500 FS.

Mak atakują szkodniki: mszyca trzmielinowo--burakowa i tuszel makowiec. Do zwalczania mszyc przystępuje się w okresie nalotu form uskrzydlonych, preparatami: Basudin 25 EC (1 l/ha), Basudin 600 EW (0,4 l/ha), Diazol 250 EC (1 l/ha), Diazol 500 EW (0,45 l/ha), Pirimor 500 WG (0,25–0,5 kg/ha) oraz Winylofos 550 EC (1,5 l/ha). W miarę potrzeby zabieg należy powtórzyć. Tuszela makowca można zwalczać tuż po siewie, stosując rzędowo Basudin 10 GR w ilości 1 g na metr bieżący rządka. Później można także opryskiwać rośliny po zauważeniu chrząszczy lub uszkodzeń na liściach, insektycydami: Basudin 25 EC (1 l/ha), Basudin 600 EW (0,4 l/ha) i Diazol 250 EC (1 l/ha). W razie potrzeby zabieg należy powtórzyć po 10 dniach. Konieczne jest także odstraszanie ptaków podczas wschodów maku i jego dojrzewania.

Co ogranicza uprawę

  • import tańszego maku z Czech,
  • utrudnienia prawne: uprawa dozwolona w niektórych województwach i gminach, płatne zezwolenia,
  • brak zainteresowania koncernów farmaceutycznych przerobem słomy makowej pozyskanej od polskich rolników,
  • brak płatności uzupełniających.

Ile maku Z danych Ministerstwa Rolnictwa wynika, że w 2006 r. planowane było obsianiem makiem 3742 ha. Tymczasem skala uprawy wyniosła zaledwie 1510 ha. Najwięcej maku uprawiano w województwach: lubelskim (649 ha) i kujawsko-pomorskim (489 ha). W tym roku wojewodowie określili powierzchnię uprawy maku na 3271 ha. Uprawa jest bardzo rozdrobniona i prowadzona głównie przez małe gospodarstwa. Przykładowo – w 2006 r. w woj. lubelskim mak uprawiało 1352 rolników, co oznacza, że średnia wielkość plantacji wyniosła w tym województwie 0,48 ha.

Źródło: "Farmer" 23/2007