Możliwość ułatwienia i usprawnienia realizacji zadań własnych samorządów terytorialnych w zakresie polityki prorodzinnej, a przez to otoczenie lepszą ochroną i opieką polskich rodzin – tak zdefiniowano cel złożonego właśnie w Sejmie poselskiego (autorstwa PiS) projektu ustawy  o polityce prorodzinnej jednostek samorządu terytorialnego "Samorząd dla Rodziny".

Jak podano w uzasadnieniu, nie ma wciąż ustawy, która określałaby zadania samorządów w tym zakresie. Tym razem więc zaproponowano takie określenie. W projekcie pojawił się obowiązek opracowania przez jednostki samorządu terytorialnego samorządowych programów polityki prorodzinnej, których celem jest wyznaczenie strategii realizacji polityki prorodzinnej. Projekt ustawy nie narzuca sposobu przygotowania dokumentu, pozostawiając w tym zakresie maksymalną wolność samorządowcom - zaznaczono. I jest to jedyny – poza sprawozdaniem z realizacji programu i koniecznością opiniowania podejmowanych uchwał pod kątem zgodności z polityką prorodzinną – obowiązek wprowadzany przez ustawę. Już tylko fakultatywny charakter ma propozycja powoływania na wszystkich szczeblach samorządu tzw. rad ds. rodziny, mających charakter konsultacyjny, doradczy i inicjatywny.

Kolejna propozycja ustawy regulująca sprawy samorządu dotyczy projektu ustawy o zmianie ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego. Projekt senacki zmierza do wyrównania ubytków w dochodach jednostek samorządu terytorialnego, spowodowanych wprowadzeniem w 2019 r. zmian w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT).

„Bez proponowanej rekompensaty nie będzie możliwe powstrzymanie spadku tempa rozwoju polskich gmin, powiatów i województw, który jest nieuniknionym skutkiem ubytku dochodów własnych. Powstrzymanie spadku poziomu inwestycji lokalnych i regionalnych zapewni też większe wpływy do budżetu państwa z tytułu podatku od towarów i usług (VAT) i podatków dochodowych” –przekonuje uzasadnienie. Już zmiany w ustawach z 2006 i 2007 roku ograniczyły wpływy z PIT, których samorządy nie są w stanie rekompensować – podano.

W szczególności w sprawozdaniach Ministerstwa Finansów z wykonania budżetów JST w roku 2009 i 2010 wyliczono:

– w roku 2009 wpływy JST z udziałów w PIT spadły o 5,5 % w stosunku do roku 2008,

– w roku 2010 wpływy JST z udziałów w PIT spadły o 0,3 % w stosunku do roku 2009.

Natomiast  skutek ulgi prorodzinnej w roku 2008 wyniósł 5,4 mld zł, z czego 2,8 mld dotyczyło budżetu państwa, a 2,6 mld – budżetów JST.

Skutek zmiany skali podatkowej (stawek oraz progów) w roku 2009 wyniósł 8,6 mld zł, z czego blisko 4,2 mld dotyczyło budżetów JST.

Łączny roczny ubytek dochodów JST, wynikający z tych zmian, wyniósł 6,8 mld zł – podano.

W efekcie, pomimo że rosną wpływy z PIT, samorządy tracą także przez jeszcze szybszy wzrost wydatków bieżących, spowodowany czynnikami niezależnymi od decyzji samorządów. Spada też subwencja oświatowa, a nowe zadania są często przekazywane bez wystarczających środków na ich wykonanie. Podnosi się standardy realizacji wielu zadań własnych, również nie zwiększając przy tym dochodów JST – przekonuje uzasadnienie.

W 2019 r. Sejm uchwalił dwie zmiany w ustawie z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, których wejście spowoduje ubytki w dochodach jednostek samorządu terytorialnego (JST) w kwotach:

– w przypadku ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. poz. 1394) – 1 225 mln zł ,

– w przypadku ustawy z dnia 30 sierpnia 2019 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1835) – 4 812 mln zł.

„Ta systemowa nierównowaga w zdecentralizowanej części finansów publicznych, po zmniejszeniu wpływów z udziałów w PIT jeszcze się pogłębi, co zahamuje rozwój lokalny i regionalny, a nawet zagrozi realizacji obowiązkowych zadań własnych w wielu gminach, powiatach i regionach” – podsumowano.

Zaradzić temu ma zmiana wskaźników procentowych udziałów JST we wpływach z podatku dochodowego od osób fizycznych, od podatników tego podatku zamieszkałych na obszarze:

1) gmin – z 39,34% do 43,93%,

2) powiatów – z 10,25% do 11,49 %,

3) województw – z 1,60% do 1,79 %.

Projektowana ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia i obowiązywać z mocą wsteczną od 1 stycznia 2020 r.