W ostatnich latach nastąpił przełom w hodowli grochu. Pojawiła się forma ozima. Jest ona stosunkowo popularna w Czechach, gdzie testuje i rejestruje się tego typu odmiany. Ozime formy grochu są wykorzystywane do uprawy także we Francji, Niemczech, Bułgarii i Włoszech, jak również w USA. W Polsce problematyką agrotechniki ozimych form tego gatunku zajmuje się zaledwie kilka osób, w tym prof. Janusz Prusiński z Katedry Agrotechnologii Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy. Poprosiliśmy go o rozmowę na ten temat.

„Farmer”: Skąd idea wyhodowania formy ozimej grochu?

Prof. Janusz Prusiński: Odmiany ozime to zwyczajnie odmiany jare wysiewane późną jesienią – dotyczy to grochu siewnego i grochu pastewnego (peluszki). Proponowane w naszym kraju przez hodowców europejskich odmiany obu from grochu są wyselekcjonowane przede wszystkim pod względem możliwości przezimowania w danym regionie. Wybranie odmiany o sprawdzonej odporności roślin na niską temperaturę w okresie spoczynku zimowego oraz odpowiedniego terminu siewu pozwala na bardziej efektywne wykorzystanie wody pozimowej i uzyskanie wyższego plonu nasion niż w przypadku tych samych odmian wysiewanych wczesną wiosną. Wszystkie testowane w Stacji Badawczej Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy odmiany grochu siewnego i pastewnego wysiewane wczesną wiosną jako kontrola dla odmian zimujących rozwijały się tak, jak typowe formy jare.

W swojej pracy spotkałem tylko odmianę łubinu białego o nazwie Orus, która dość dobrze zimowała i plonowała, ale wysiana wiosną znacząco przedłużała okres rozwoju generatywnego do połowy sierpnia i dojrzewała po desykacji dopiero w połowie listopada. Taka reakcja jest typowa dla np. zbóż ozimych wysianych przez pomyłkę wczesną wiosną. Testowane w ostatnich 4 latach i we wcześniejszych badaniach w ramach programu MRiRW tzw. ozime odmiany grochu rozwijały się na wiosnę tak samo, jak odmiany jare – te czasami tylko nieco później dojrzewały.

Wielu autorów twierdzi, że uprawa grochu zimującego w Europie Środkowej może być dobrą strategią dla zwiększania produktywności roślin strączkowych, a tym samym europejskiej produkcji białka paszowego. Od wielu lat obserwuje się zmiany klimatyczne, które zwracają coraz większą uwagę na siew ozimy tradycyjnie wiosennych upraw. Hodowla odmian ozimych/zimujących wymaga połączenia przede wszystkim tolerancji roślin na zamarzanie oraz wysokiej produktywności i jakości nasion. Z powodu zmian klimatycznych i występowania ekstremalnych warunków pogodowych plonowanie upraw jarych może być w przyszłości bardziej zmienne i zawodne niż form ozimych, które dzięki dłuższemu okresowi wegetacji mają większą szansę na regenerację po zimie i intensywny wzrost na wiosnę dzięki zasobom wody pozimowej.

Jakie przesłanki przemawiają za możliwością uzyskania formy ozimej? Jakniskie temperatury jest w stanie wytrzymać ta roślina? Czy minimalna temperatura przeżycia zmienia się wraz z fazami wzrostu?

Zimotrwałość jest warunkowana zdolnością roślin wysiewanych jesienią do przetrwania w okresie zimowym niekorzystnych warunków, takich jak niska temperatura, długotrwałe zaleganie grubej warstwy śniegu czy też pokrycie lodem roztopionego śniegu. Takie czynniki mogą prowadzić do wyginięcia roślin z powodu wymarznięcia, braku tlenu czy wysuszenia i odwodnienia roślin w wyniku tworzenia się lodu w komórkach i przestrzeniach międzykomórkowych. Oprócz tego wahania temperatury powodują zaburzenia w gospodarce wodnej roślin.

Z obserwacji ścisłych doświadczeń polowych wynika, że najbardziej bezpiecznym terminem siewu grochu siewnego czy pastewnego jest przełom października i listopada – rośliny przed zakończeniem jesiennej wegetacji osiągną wysokość 4-6 cm ze stożkiem wzrostu, z nierozłożonymi zawiązkami liści i pąków bocznych, okrytym ochronną czapeczką (rys. 1). Zimowanie roślin w takiej fazie rozwojowej, zwłaszcza pod kilkucentymetrową warstwą śniegu, znacząco zmniejsza niebezpieczeństwo wymarznięcia roślin lub znacznego przerzedzenia łanu na wiosnę. W badaniach z 14 odmianami grochu obu form, m.in. z Europy, USA i Turcji, przezimowanie było bardzo różne w sezonie 2018/2019 (tab. 1), nieco wyższe średnie plony badanych odmian uzyskano z siewu wiosennego niż z optymalnego III terminu.

W zależności od szerokości geograficznej i przebiegu temperatur w okresie późnojesienno-zimowym i wczesnowiosennym maksymalne spadki temperatury powietrza, w których groch siewny może kontynuować na wiosnę wzrost i rozwój roślin, wynoszą od -7 oC do -10oC, ale przy okrywie śnieżnej w okresie mrozów nawet od -10 oC do -16oC, co jednak w tym ostatnim przypadku najczęściej nie zapewnia wystarczającej obsady roślin na wiosnę. Należy zatem pamiętać, że im silniejszy jest wzrost roślin jesienią, tym większe ryzyko wymarznięcia roślin.

Czy hodowla formy ozimej sprowadza się tylko do wychładzania siewek w celu uzyskania pojedynków o wyższej odporności na niską temperaturę, a następnie krzyżowaniu ich i dalszej selekcji, czy też wykorzystywane jest może krzyżowanie międzygatunkowe?

Programy hodowli zimujących odmian grochu siewnego i pastewnego skupiają się przede wszystkim na odporności roślin na krytyczne warunki termiczne w okresie zimowania i na wiosnę następnego roku. Wyniki badań wskazują, że w zimujących odmianach grochu jest opóźniona inicjacja kwitnienia aż do osiągnięcia dłuższego dnia wiosną w następnym roku, tj. do korzystniejszych warunków termicznych. Dzięki temu oprócz szybszego rozwoju systemu korzeniowego groch zimujący inicjuje zawiązki kwiatowe wystarczająco późno, żeby uniknąć przymrozków wiosennych, ale jednocześnie zakwita wystarczająco wcześnie, uciekając przed wiosenną suszą. Siew grochu jesienią pozwala zatem na wydłużenie okresu od kiełkowania do kwitnienia, co skutkuje wyższym plonem biomasy, zwiększoną liczbą nasion z rośliny, a przede wszystkim wcześniejszym zejściem z pola, co ma szczególne znaczenie dla rolników uprawiających po grochu np. rzepak ozimy.

Jaki jest aktualny stan hodowli grochu ozimego? Jesteśmy stosunkowo blisko uzyskania odmian komercyjnych, czy też wciąż pozostaje to w dalekiej perspektywie? Czego brakuje bądź inaczej, co jest najbliższym celem badawczym, którego rozwiązanie przyspieszyłoby dalszą hodowlę?

W wielu krajach europejskich, m.in. we Włoszech, Francji, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Hiszpanii, Rumunii, Serbii, Turcji oraz USA ozime/zimujące formy nie tylko grochu siewnego, lecz także bobiku i łubinu białego są przedmiotem ciągłych badań, w tym głównie dotyczących wykorzystania do uprawy komercyjnej odmian jarych do siewu przedzimowego. Większość z nich jest zarejestrowana we Wspólnotowym Katalogu Odmian Roślin Rolniczych.

Dziękujemy za rozmowę.