Komonica zwyczajna i koniczyna biała stanowią bardzo wartościowy składnik runi trwałych łąk i pastwisk. W mieszankach z trawami część azotu pobranego przez bobowate z atmosfery jest przekazywana trawom, a to oznacza oszczędności w nawożeniu użytków zielonych drogim azotem przemysłowym. Ilość azotu cząsteczkowego, wiązanego symbiotycznie przez rośliny, zależy od ich gatunku, fazy zbioru i plonu, a także od uwarunkowań glebowo-klimatycznych. Największa ilość N2 w suchej masie runi (84-86 kg/t) jest wnoszona przez koniczynę białą już w pierwszym roku na glebie gliniastej. To więcej, niż wnoszą lucerna i koniczyna łąkowa w siewie czystym. Także odmiany bobowatych grubonasiennych uprawianych na nasiona wiążą mniej azotu, np. groch siewny - 41 kg, bobik - 55 kg na 1 tonę nasion.

KOMONICA ZWYCZAJNA

W naturalnych siedliskach rosną pospolicie ekotypy komonicy. Spotyka się je na wieloletnich łąkach i pastwiskach oraz w przydrożnych rowach. Rozprzestrzeniają się głównie poprzez samosiewy. Mają małe wymagania glebowe i duże możliwości adaptacyjne do różnych warunków siedliskowych. Rośliny komonicy dobrze znoszą ostre zimy i rosną nawet na dużych wysokościach. Jeżeli zima jest mroźna, rośliny zamierają aż do szyjki korzeniowej. Komonica zwyczajna rośnie dobrze na gruntach mineralnych, jak i torfowych. Silnie rozwinięty system korzeniowy sięga do 1,5 m w głąb gleby, dlatego rośliny dobrze wykorzystują wodę gruntową. Dzięki temu komonica toleruje stanowiska słabo uwilgotnione, a także okresy posuszne. Wykazuje jednak wrażliwość na nadmiar wody w glebie, a także na silne zacienienie. Liczne, drobno ulistnione pędy, których liczba wzrasta z wiekiem rośliny, tworzą luźne i rozłożyste kępy. Łodygi są stosunkowo cienkie, młodsze - rozesłane lub pochyłe, a starsze wzniesione, najczęściej słabo owłosione, a wewnątrz wypełnione.

Odmiany uprawne, których ogólnie jest mało w Europie (ok. 30, w tym 1/3 stanowią odmiany włoskie), mogą być uprawiane na lekkich i uboższych, ale nie kwaśnych gruntach ornych. Na takich glebach szczególnie dobrym komponentem są późno kłoszące się odmiany kupkówki pospolitej (8-10 kg/ ha) przy współrzędnym wysiewie komonicy w ilości 10-12 kg/ha. Na bardziej wilgotne gleby odpowiednim składnikiem do mieszanki z komonicą są odmiany kostrzewy łąkowej (14-16 kg/ha). W wieloskładnikowych mieszankach na łąki trwałe stosuje się 1-2 kg/ha, a na pastwiska 2-3,5 kg/ha nasion komonicy. Uprawiając komonicę w siewie czystym, można zebrać w roku siewu jeden pokos. Pełnię rozwoju uzyskuje w 2-3 roku po siewie, dając najczęściej dwa pokosy w sezonie. Przy dobrych warunkach agrotechnicznych i pogodowych możliwy jest zbiór trzech pokosów.

W zależności od pokroju roślin odmiany uprawne komonicy zwyczajnej zaliczane są do jednego z dwóch typów - Empire bądź Europe. Oba są określane jako "szerokolistne" (trefoils). Odmiany w typie Empire są lepiej przystosowane do wypasu, ponieważ mają silnie płożące się łodygi. Rośliny te wolniej rosną po zasiewie i odrastają wolniej po zbiorach niż rośliny typu Europe.

Na naszym kontynencie wykorzystywanych jest kilkanaście odmian uprawnych, a w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie w uprawie znajduje się 25 odmian, w przewadze typu Empire. Odmiany europejskie są przystosowane do użytkowania kośnego i nadają się do produkcji siana. Rośliny są wysokie i bardziej wyprostowane, szybciej rozwijają się po siewie i szybciej odrastają po skoszeniu. Zawartość białka ogólnego w roślinach wynosi średnio dla odmian 190-210 g/kg suchej masy pierwszego pokosu, zebranego w początku kwitnienia roślin.

Aktualnie w Krajowym Rejestrze (KR) są dwie odmiany komonicy, w tym polska Skrzeszowicka. W roku 2017 do KR wpisano odmianę Bruce, wyhodowaną w Kanadzie.

Bruce - odmiana w typie pastwiskowym. Plon suchej masy roślin w drugim roku użytkowania duży. Rozkład plonowania w sezonie wegetacji dobry. Rośliny w pierwszym odroście wysokie, w drugim - średniej wysokości, o dużej odporności na wyleganie. Hodowca: Agiculture and Agri-Food Canada. Reprezentant zachowującego: L.H.J. Barenbrug B.V (NL).

KONICZYNA BIAŁA

Powszechnie znana i ceniona wieloletnia roślina pastewna o dużej wartości pokarmowej. Dostarcza bogatą w białko, dobrze strawną i smaczną paszę. Jest typową rośliną pastwiskową, która dobrze wytrzymuje częste wypasanie i udeptywanie, a także koszenie. Ma zdolność do silnego zadarniania dzięki wytwarzaniu pędów płożących, które dobrze zakorzeniają się. Wiosną rośliny zakwitają wcześnie i pozostają żywo zielone do późnej jesieni. Gatunek dobrze przystosowuje się do różnych warunków przyrodniczo-glebowych, stąd cechuje go szeroki zasięg ekologiczny. Najbardziej naturalnym siedliskiem dla koniczyny białej jest pastwisko. Nadaje się też do mieszanek motylkowato-trawiastych na krótkotrwałe pastwiska polowe. Na łąki jest mniej przydatna, gdyż słabo toleruje zacienienie wysokich gatunków traw.

Wśród odmian koniczyny białej wyróżnia się formy: drobnolistne, wielkolistne i średniolistne - pośrednie. Odmiany drobnolistne tworzą wiele długich i delikatnych pędów silnie zadarniających glebę. Rośliny mają drobne listki i liczne główki kwiatowe. Wykazują dużą trwałość, dlatego są najbardziej przydatne na długotrwale użytkowane pastwiska. Aktualnie w Krajowym Rejestrze nie ma zarejestrowanych odmian tej formy.

Rośliny odmiany wielkolistnych są wyższe, wytwarzają mniej rozłogów, mają duże listki oraz większe i mniej liczne kwiatostany. Cechują się z reguły większą plennością, szybciej się rozwijają i szybciej odrastają, a w mieszankach bardziej konkurują z trawami. Można je stosować do krótkotrwałych upraw polowych w mieszankach z trawami.

Odmiany średniolistne łączą w sobie cechy botaniczne i właściwości użytkowe form drobno- i wielkolistnych. Wykazują dobrą zdolność do zadarniania, lecz nie są tak trwałe, jak formy drobnolistne. Są przydatne do mieszanek z trawami na trwałe i przemienne użytki zielone.

W roku 2017 zarejestrowano dwie odmiany wielkolistne - polską Mazovia i duńską Silvester. Aktualnie w KR znajduje się 9 odmian, w tym pięć krajowych. Odmiany, które obligatoryjnie powinny być składnikiem mieszanek do obsiewania pastwisk i niektórych rodzajów łąk, są incydentalnie namnażane w kraju. Szacuje się, że przedsiębiorstwa nasienne potrzebują rocznie ok. 200 t nasion koniczyny białej do konfekcjonowania mieszanek z trawami. Zatem duża ilość taniego materiału siewnego jest importowana aż z Nowej Zelandii, Australii i Bliskiego Wschodu.

Mazovia - odmiana wielkolistna. Plony świeżej i suchej masy duże w pierwszym i drugim roku użytkowania. Tempo odrastania roślin wiosną dobre, po zbiorze kolejnych pokosów bardzo dobre. Rośliny wysokie w pierwszym i drugim odroście. Zdrowotność roślin dobra. Hodowca: Ulstar - Handel-Pośrednictwo-Usługi Lucjan Staszewski (PL).

Silvester - odmiana wielkolistna. Plony świeżej i suchej masy bardzo duże w pierwszym i drugim roku użytkowania. Tempo odrastania roślin wiosną i po pokosach bardzo dobre. Rośliny średnio wysokie w pierwszym i drugim odroście. Zdrowotność roślin dobra. Hodowca: DLF Seeds A/S (DK).

 

Artykuł ukazał się w październikowym wydaniu miesięcznika "Farmer"