Największe znaczenie z roślin motylkowatych drobnonasiennych ma koniczyna czerwona oraz lucerna, których łącznie uprawia się w Polsce zaledwie 88 tys. ha. Mieszanki tych roślin z trawami zapewniają korzystny stosunek składników energetycznych i białka w porównaniu do traw lub motylkowatych w monokulturze.

Koniczyna czy lucerna
Mieszanki roślin motylkowatych z trawami najlepiej plonują w warunkach siedliskowych korzystnych dla rozwoju rośliny motylkowatej. Ale bez większego ryzyka związanego z niepowodzeniem uprawy można je wprowadzać również do zasiewu w warunkach nieco gorszych. Roślinę motylkowatą dobiera się do danego siedliska na podstawie jej wymagań wilgotnościowych, pamiętając, że w warunkach wilgotniejszych bardziej odpowiednia jest koniczyna czerwona, a w suchszych – lucerna.

Mieszanki z koniczyną czerwoną przeznacza się na użytkowanie kośne, natomiast z  lucerną, oprócz koszenia, mogą być wykorzystane do zasiewu krótkotrwałych pastwisk zakładanych na gruntach ornych.

Mieszanki koniczyny czerwonej z trawami uprawiane są na dwuletnie użytkowanie. Natomiast lucerna w mieszankach może być użytkowana 3 lata a przy dobrym stanie mieszanek przejawiającym się zwartym łanem roślin uprawnych i niewielkim zachwaszczeniem lub brakiem zachwaszczenia – nawet 4 lata.

Warunki dla koniczyny
Najodpowiedniejszymi glebami pod uprawę mieszanek koniczyny czerwonej z trawami są gleby średnio zwięzłe o odczynie obojętnym (pH 6,6–7,2) lub lekko kwaśnym (pH 5,6–6,5), zaliczane do kompleksów rolniczych: zbożowo-pastewnego mocnego, pszennego górskiego i zbożowego górskiego. Dobre warunki polowe koniczyna czerwona znajduje na kompleksach glebowych: pszennym bardzo dobrym i pszennym dobrym oraz średnie na kompleksie żytnim bardzo dobrym. Najlepszym do uprawy koniczyny czerwonej jest klimat wilgotny, umiarkowany, chłodny z rozłożonymi w okresie wegetacji opadami rocznymi przekraczającymi 550 mm. Z tych powodów tereny górskie i nadmorskie są najodpowiedniejsze do uprawy tej rośliny.

Koniczyna czerwona w roku siewu rośnie powoli i ma słabo rozwinięty system korzeniowy, co uniemożliwia jej korzystanie z wody z głębszych warstw gleby. Z reguły uprawa koniczyny czerwonej na glebach lżejszych jest zawodna ze względu na warunki wilgotnościowe.

Glebę przeznaczoną pod uprawę koniczyny czerwonej powinna cechować głęboka warstwa orna, w której roślina ta  tworzy silny system korzeniowy, co sprzyja lepszemu wykorzystaniu przez nią wody. Na glebach kompleksu żytniego słabego, żytniego bardzo słabego i zbożowo-pastewnego słabego nie powinno się uprawiać koniczyny czerwonej, podobnie jak na glebach nadmiernie suchych, ciężkich, trwale lub okresowo podmokłych.

Warunki dla lucerny
Mniejsza ilość wilgoci nie jest przeszkodą dla lucerny, gdyż jej wymagania wodne są niższe niż koniczyny czerwonej, ale roślina ta ma dość duże wymagania termiczne. Szczególnie niebezpieczne są dla niej wiosenne wahania temperatury. Głównie z powodu wymagań termicznych uprawa lucerny w siewie czystym jest możliwa tylko do wysokości 300 m n.p.m., a koniczynę czerwoną można uprawiać do wysokości 450 m n.p.m.

Lucerna wymaga gleb o dobrej kulturze, alkalicznych, przewiewnych, przepuszczalnych i szybko nagrzewających się. Najlepsze plony uzyskuje się w warunkach gleb żyznych i zasobnych w wapń, o odczynie obojętnym lub zbliżonym do obojętnego albo zasadowym. Odpowiednie pod uprawę lucerny są gleby zaliczane do kompleksów pszennych: pszennego bardzo dobrego, pszennego dobrego i żytniego bardzo dobrego, zbożowo-pastewnego mocnego oraz pszennego górskiego. W warunkach uregulowanego odczynu mieszanki lucerny z trawami mogą być wysiewane na kompleksie żytnim dobrym. Gleby kompleksu pszennego wadliwego są mniej przydatne pod uprawę lucerny ze względu na nieuregulowane stosunki wodno-powietrzne i występujące niekiedy okresy nadmiaru wilgoci w glebie.

Siew z ochroną
Mieszanki motylkowato-trawiaste najlepiej udają po dobrych przedplonach: okopowych na oborniku, rzepaku, zbożach ozimych i jarych oraz trawach. Ze względu na nagromadzenie chorób i szkodników motylkowate mogą powrócić na to samo pole dopiero po upływie 3–4 lat. Znane jest zjawisko wykoniczynienia (zmęczenia gleby), polegające na zamieraniu roślin motylkowatych na skutek nadmiernego rozwoju w glebie specyficznych bakteriofagów niszczących współżyjące z motylkowatymi bakterie brodawkowe w warunkach zbyt częstej uprawy tych roślin po sobie na danym polu. Bezpośrednio po roślinach motylkowatych, z uwagi na dużą masę pozostawionych resztek pożniwnych zasobnych w składniki pokarmowe, powinny być uprawiane rośliny jare: owies, kukurydza, ziemniaki, a w następnym roku pszenica ozima lub jara. Motylkowate pozostawiają bardzo dobre stanowisko, które jest pożądane w zmianowaniu, zwłaszcza w gospodarstwach wyróżniających się dużym areałem uprawy zbóż.

Herbicydy do zwalczania chwastów

Autor: M. Ptaszyński

Opis: Herbicydy do zwalczania chwastów

Motylkowate drobnonasienne można siać w roślinę ochronną lub w siewie czystym. Powolny początkowy wzrost i rozwój motylkowatych i duża konkurencyjność chwastów w okresie wschodów powoduje, że bezpieczniej jest wsiewać je w roślinę ochronną. Najczęściej spotykanymi roślinami ochronnymi dla motylkowatych i mieszanek motylkowato-trawiastych są jęczmień jary, uprawiany na ziarno wysiewany w ilości 100–120 kg/ha, lub owies przeznaczony na zieloną masę, wysiewany w ilości 120–140 kg/ha. Na polach niezachwaszczonych można uprawiać mieszanki motylkowato-trawiaste  w  siewie czystym, czyli bez rośliny ochronnej.

Planując zakładanie plantacji motylkowato-trawiastej (krótkotrwałych użytków zielonych na gruntach ornych), należy wybrać pole niezachwaszczone, które odpowiednio przygotowuje się pod zasiew tych roślin. Wapnowanie powinno być wykonane przed siewem rośliny przedplonowej albo po jej zbiorze. Stosuje się je, gdy pH gleby jest poniżej 5,5. Zalecane dawki wynoszą wtedy 1,7–3 t CaO/ha (można stosować wapno magnezowe). Gdy przedplonem są rośliny okopowe, po ich zbiorze wykonuje się głęboką orkę przedzimową. Natomiast po zbożach trzeba przeprowadzić pełny zespół uprawek pożniwnych i następnie wykonać orkę przedzimową. Wiosną następnego roku glebę spulchnia się płytko i dobrze wyrównuje. Najlepsze efekty daje wyrównanie agregatem uprawowym.

Dawka startowa
Przedsiewne nawożenie fosforem i potasem obejmuje łącznie roślinę ochronną i mieszankę motylkowato-trawiastą. W uprawie owsa z wsiewką dawki fosforu wynoszą 70 kg P2O5, a potasu 90 kg K2O/ha. Natomiast w przypadku jęczmienia jarego z wsiewką jest to 80–100 kg P2O5 i 90 kg K2O/ha. Z kolei mieszanki motylkowato-trawiaste nawozi się fosforem i potasem pogłównie. Stosuje się wtedy 80 kg P2O5 i 80–100 kg K2O/ha.

Przedsiewne nawożenie azotem pod mieszanki motylkowato-trawiaste stosuje się tylko dla potrzeb rośliny ochronnej. Pod jęczmień uprawiany na ziarno dawka azotu wynosi 30–45 kg N/ha, a pod owies na zielonkę – 60 kg N/ha. Jeżeli mieszanki motylkowato-trawiaste uprawiane są bez rośliny ochronnej, można zastosować 20 kg N/ha jako dawkę startową, zaopatrującą  rośliny w ten składnik w okresie, kiedy system korzeniowy młodych siewek roślin motylkowatych jeszcze nie rozpoczął symbiozy z bakteriami brodawkowymi i nie ma wiązania azotu symbiotycznego z atmosfery.

W latach pełnego użytkowania nawożenie azotowe mieszanek motylkowato-trawiastych zależy od gatunku rośliny motylkowatej i trawy zastosowanej w mieszankach oraz udziału komponentu trawiastego w plonie i poroście mieszanek. Najmniejsze wymagania co do poziomu nawożenia azotem ma tymotka łąkowa, która jest również gatunkiem mało konkurencyjnym dla motylkowatych. W uprawie koniczyny czerwonej i lucerny z tymotką łąkową wystarczająca jest roczna dawka 80 kg N/ha. Przy uprawie koniczyny czerwonej z życicą trwałą optymalny poziom nawożenia azotem w latach pełnego użytkowania wynosi 120 kg N/ha, natomiast dla lucerny z kupkówką pospolitą – 150 kg N/ha. Dawki roczne azotu dzieli się na części, 40 proc. tej dawki stosuje się wiosną i po 30 proc. po pierwszym i drugim pokosie.

Rośliny motylkowate i mieszanki motylkowato-trawiaste wschodzą wolno i początkowo rosną powoli, dlatego pod ich uprawę wybiera się stanowiska niezachwaszczone, zwłaszcza chwastami wieloletnimi lub rozłogowymi. Jednym ze sposobów zapobiegania zachwaszczeniu tych upraw jest ich wsiewanie w zbożowe rośliny ochronne. Możliwa jest również chemiczna walka z chwastami. Herbicydy dopuszczone do stosowania w uprawach koniczyny czerwonej, lucerny oraz ich mieszanek z trawami i ich dawki przedstawiono w tabeli.

Wiele chwastów jednorocznych dwuliściennych, takich jak fiołek polny, gwiazdnica pospolita, komosa biała, tasznik pospolity i żółtlica drobnokwiatowa, można zwalczyć bez stosowania chemicznych środków ochrony roślin, poprzez jedno- lub dwukrotne przykoszenie pielęgnacyjne w roku siewu w okresie intensywnego rozwoju chwastów.

Warto wiedzieć
Przed podaniem zielonki z roślin motylkowatych należy napoić zwierzęta i podać im siano lub słomę. Pojenie bydła po spasaniu zielonki z roślin motylkowatych można wykonać dopiero po upływie 2 godzin. Bardzo ważne jest też powolne przyzwyczajanie zwierząt do spasania roślin motylkowatych, trwające 7–10 dni. Czas ten jest potrzebny do namnożenia się w żwaczu bakterii specyficznych dla trawienia tej grupy roślin.

Autorka pracuje w Instytucie Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa-PIB w Puławach

Źródło: Farmer 05/2007