W trwałych zbiorowiskach łąkowych udział roślin motylkowatych jest zazwyczaj bardzo niewielki. Ich stała obecność w runi okazuje się możliwa tylko na łąkach 2-kośnych ekstensywnie nawożonych, na których nie natrafiają na silną konkurencję traw.

Tymczasem intensywny chów krów mlecznych wymaga od agrotechniki dużych partii zielonki wysokiej jakości. Wymusza to stosowanie wysokiego i kompleksowego nawożenia oraz 3-krotnego użytkowania kośnego lub 4–5 wypasów w fazie rozwojowej gwarantującej najlepszą jakość zielonki. Zarówno u traw, jak i u motylkowatych występuje ona przed kwitnieniem. W tych warunkach rośliny motylkowate osłabione konkurencją szybciej rozwijających się traw i pozbawione możliwości rozmnażania generatywnego ustępują z runi.

Gatunki do mieszanek

Obecnie zarejestrowane są odmiany 12 gatunków traw pastewnych i jednego mieszańca międzyrodzajowego oraz 8 gatunków roślin motylkowatych drobnonasiennych. W praktyce liczba gatunków powszechnie wykorzystywanych okazuje się mniejsza.

 Z traw należy wymienić kostrzewę łąkową, kostrzewę trzcinową, kostrzycę (festulolium), która jest mieszańcem międzyrodzajowym kostrzewy łąkowej i życicy wielokwiatowej lub rzadziej życicy trwałej, kupkówkę pospolitą, tymotkę łąkową, życicę wielokwiatową (rajgras włoski), życicę trwałą (rajgras angielski) i życicę mieszańcową (rajgras oldenburski). Inne gatunki, takie jak rajgras wyniosły (rajgras francuski), mietlica biaława, stokłosa uniolowata i stokłosa bezostna (dawniej stosowana, a obecnie niemająca odmian wpisanych do krajowego rejestru COBORU) wykorzystywane są sporadycznie ze względu na ograniczoną dostępność nasion. Pozostałe, niskie trawy pastewne, tj. kostrzewa czerwona i wiechlina łąkowa, stanowią tylko niewielki dodatek do mieszanek.

Spośród 8 zarejestrowanych gatunków roślin motylkowatych drobnonasiennych stosowane są powszechnie cztery: koniczyna biała, koniczyna łąkowa (czerwona), lucerna mieszańcowa i lucerna siewna. Znacznie rzadziej w skład mieszanek wchodzi natomast koniczyna białoróżowa (szwedzka), a sporadycznie esparceta siewna.

Dobierając komponenty do mieszanek, należy uwzględnić takie ich cechy, jak:

  • trwałość jako cechę szczególnie pożądaną przy obsiewie łąk i pastwisk trwałych lub przemiennych o wydłużonym okresie użytkowania,
  • wymagania glebowe i klimatyczne,
  • przydatność do planowanego sposobu i poziomu intensywności użytkowania,
  • podobny rytm wzrostu i rozwoju,
  • wzajemne oddziaływania konkurencyjne.

Można przyjąć, że trwałość mieszanek jest tak duża jak trwałość komponentów, które najszybciej ustępują z runi. Zwłaszcza w mieszankach uproszczonych składających się z dwóch lub trzech składników, np. dwóch gatunków traw i jednej rośliny motylkowatej, zanikanie chociaż jednego elementu powoduje znaczne rozrzedzenie runi. Skutkuje to spadkiem plonów i wzrastającym zachwaszczeniem. Z tego względu, mówiąc o trwałości mieszanek, nie można zapomnieć o konkurencyjnym oddziaływaniu traw w stosunku do roślin motylkowatych.

Trwałość traw

W dużej części wynika ona z ich odporności na niskie temperatury i suszę. Biorąc pod uwagę te czynniki, za bardzo trwałe można uznać kostrzewę trzcinową i kupkówkę pospolitą oraz trawy wytwarzające rozłogi: kostrzewę czerwoną, wiechlinę łąkową, mietlicę białawą (rzadko stosowaną z powodu powolnego rozwoju po zasiewie) i stokłosę bezostną. Znaczną trwałością charakteryzują się także rajgras wyniosły i tymotka łąkowa. Pozostałe gatunki należy traktować jako rośliny średnio- lub krótkotrwałe.

Życica trwała w sprzyjających warunkach klimatycznych (łagodne zimy, wysokie i równomiernie rozłożone opady latem) utrzymuje się w runi przez 4–5 lat. W pierwszych dwóch latach użytkowania silnie konkuruje z innymi gatunkami traw. W kolejnych natomiast stopniowo zamiera i ustępuje z runi.

Kostrzewa łąkowa w korzystnych warunkach siedliskowych występuje w runi mieszanek uproszczonych przez 3–4 lata. Jej wcześniejsze zanikanie w mieszankach wielogatunkowych często wynika z bardzo słabej siły konkurencyjnej.

Życica mieszańcowa i kostrzyca (częściej znana jako festulolium) są jeszcze mniej trwałe. Ustępują z runi po 2–3 latach. Najszybciej – zazwyczaj po drugim roku użytkowania – zanika życica wielokwiatowa.

Wszystkie wymienione trawy są mimo krótkiego życia niezwykle agresywne. Po zasianiu szybko się rozwijają, wypierając z runi inne gatunki. Niestety, jak szybko niszczą konkurencję, tak równie prędko same zamierają. Z tych względów należy dokładnie określić ilość ich wysiewu. Chodzi o to, aby już w pierwszym roku nie ograniczyły rozwoju innych zasianych gatunków, w tym zwłaszcza motylkowatych.

Trwałość motylkowatych

Można je uznać za rośliny krótkotrwałe, 2–4-letnie. Dłużej w mieszankach z trawami utrzymują się:

Esparceta siewna – jest wśród motylkowatych drobnonasiennych gatunkiem najtrwalszym. Wynika to z jej bezkonkurencyjnej odporności na suszę i mróz. Jej zastosowanie ogranicza się jednak do gleb wapiennych (rędzin);

Koniczyna szwedzka (białoróżowa) – dobrze plonuje przez 5–7 lat. Przy braku długotrwałych odmian koniczyny czerwonej jest cennym składnikiem runi łąkowej, ale udaje się tylko na żyznych i dla innych motylkowatych nadmiernie wilgotnych glebach.

Lucerna siewna i mieszańcowa – użytkowane kośnie, udanie plonują przez 3–4 lata. Malejący ich udział pod koniec tego okresu może być częściowo rekompensowany przez silnie krzewiące się trawy – kupkówkę pospolitą i kostrzewę trzcinową. Aktualnie sprawdzana jest (wdrożenia praktyczne) trwałość nowych pastwiskowych odmian lucerny mieszańcowej. Z badań wynika, że przy prawidłowym wypasie i pielęgnacji utrzymuje się w runi przez 3–4 lata.

Koniczyna biała – wytwarza pokładające się i łatwo ukorzeniające łodygi. Powinna być więc bardzo trwałym komponentem mieszanek. Jednak w runi użytkowanej kośnie, a zwłaszcza na łąkach intensywnie nawożonych azotem, nawet jej odmiany wielkolistne o wydłużonych ogonkach liściowych są zacieniane przez trawy wysokie. W tych warunkach zanikają w 2.–3. roku użytkowania. Dłużej koniczyna biała utrzymuje się na pastwiskach w mieszankach z trawami niskimi: życicą trwałą, kostrzewą czerwoną i wiechliną łąkową. Nie ogranicza jej nawet umiarkowane nawożenie azotowe na poziomie 100–120 kg azotu na hektar.

Koniczyna łąkowa (czerwona) – jest gatunkiem najmniej trwałym. Użytkowana kośnie utrzymuje się w mieszankach zazwyczaj przez dwa lata. Źle znosi wypasanie i zazwyczaj zanika w pierwszym roku użytkowania pastwiska.

Wynikająca z cech biologicznych naturalna trwałość motylkowatych drobnonasiennych może być ograniczana przez czynniki siedliskowe i wadliwą agrotechnikę.

Warunki glebowe

Z wyjątkiem koniczyny białej i rzadko stosowanej komonicy zwyczajnej, które przy dobrej agrotechnice dobrze plonują również na gorszych siedliskach, wszystkie pozostałe rośliny motylkowate drobnonasienne wymagają dobrych gleb o odczynie zbliżonym do obojętnego. Równocześnie powinny być zasobne w fosfor, potas, wapń i magnez oraz mikroelementy: bor, mangan, molibden, cynk i miedź. Ze względu na ich głęboko rozrastający się system korzeniowy gleby powinny być przepuszczalne z niskim poziomem wody gruntowej. Jedynie koniczna białoróżowa, wytwarzająca silny lecz płytki system korzeniowy, dobrze rośnie na silnie uwilgotnionych glebach mineralnych i organicznych.

Warunki klimatyczne

Motylkowate w mniejszym stopniu niż trawy reagują na krótkotrwałe niedobory wilgoci. Mimo to, jak wszystkie rośliny pastewne, wyżej i równomierniej plonują w regionach o większych opadach. Źle natomiast tolerują stanowiska wolno nagrzewające się, z lokalnymi okresowymi zastoiskami wody.

Nawożenie

Nieuregulowany odczyn gleby silnie wpływa na utrzymywanie się roślin motylkowatych w runi użytków zielonych. Przy braku wapnia (podobnie jak fosforu i potasu) maleje ich zimotrwałość. Dlatego przy pH poniżej 5,0 należy rozsiać wapno magnezowe w ilości odpowiadającej 4 t CaO na ha. W miarę wzrostu odczynu dawka maleje do poziomu 1 t CaO na ha przy pH powyżej 6,1. Równolegle do uzupełniania zasobów wapnia w glebie, w celu zachowania dużej trwałości roślin w runi, należy podawać im potas i fosfor. Nawożenie potasem – dwie dawki – może dochodzić do 120 kg K2O, a fosforem – 90 kg P2O5 na hektar.

Azot w dawce do 120 kg/ha wysiany w dwóch lub trzech terminach podwyższa plonowanie mieszanek, nie ograniczając w nich udziału roślin motylkowatych. Wyższe nawożenie tym składnikiem sprzyja plonom traw, zwłaszcza intensywnych, takich jak życice i kupkówka. Jednocześnie jednak osłabia rośliny motylkowate. Zalecany poziom nawożenia azotowego należy podwyższyć pod koniec przewidywanego okresu użytkowania użytku zielonego. W tym czasie w runi maleje udział roślin motylkowatych, a dominują trawy. Większe dawki nawozów azotowych dochodzące w skali rocznej do 200 kg/ha mogą być także wprowadzane na pastwiska obsiane mieszanką życicy trwałej i koniczyny białej. Często spasana i niska życica nie zacienia w tych warunkach koniczyny i umożliwia jej rozmnażanie wegetatywne.

Konkurencyjność roślin

Duże znaczenie w kształtowaniu się proporcji pomiędzy trawami i roślinami motylkowatymi odgrywają oddziaływania konkurencyjne. Są one dodatkowo modyfikowane warunkami siedliskowymi, sposobem i intensywnością użytkowania oraz poziomem dostępnego dla roślin azotu, zatem trudno jednoznacznie przewidzieć kierunki sukcesji.

W użytkowaniu kośnym trawami najsilniej zagłuszającymi rośliny motylkowate już w pierwszym roku użytkowania są: życica wielokwiatowa i życica mieszańcowa oraz kostrzyca. Konkurencyjność kupkówki pospolitej i kostrzewy trzcinowej wzrasta zazwyczaj od 2 do 4 lat.
Najbardziej harmonijnie z roślinami motylkowatymi rozwijają się kostrzewa łąkowa i tymotka łąkowa, które tylko przy wysokim nawożeniu azotowym mogą ograniczać ich rozwój. Konkurencja wszystkich wymienionych gatunków traw bywa ograniczana przez 5–6-krotne użytkowanie pastwiskowe. Jednocześnie osłabiane są wszystkie wysokie rośliny motylkowate. Tylko koniczyna biała – a według najnowszych informacji również pastwiskowe odmiany lucerny mieszańcowej – może utrzymywać się w wypasanej runi.

Rytm wzrostu

Różnice między terminami osiągania dojrzałości kośnej traw pastewnych dochodzą do 35 dni. Kłoszenie się licznych wczesnych i średnio wczesnych odmian kupkówki, kostrzewy łąkowej, kostrzewy trzcinowej i życicy wielokwiatowej następuje przed rozkwitnięciem roślin motylkowatych. Zbiór pierwszego pokosu łąkowego dostosowuje się do fazy rozwojowej traw, a tym samym osłabia żywotność roślin motylkowatych. Przyspiesza to tempo ubywania roślin motylkowatych z mieszanek. Zdecydowanie bardziej harmonijnie rozwijają się one w mieszankach ze średnio późnymi i późnymi odmianami traw.

Autor jest pracownikiem naukowym Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy

Źródło: "Farmer" 06/2008