Szachownice (Fritillaria) należą do roślin liliowatych i są spokrewnione z liliami. Do rodzaju należy ponad 100 gatunków. Nazwa łacińska pochodzi od słowa „fritillusz", czyli 'pudełko do gry'. Kwiaty szachownic przypominają kształt kanciastego pudełka lub są dzwonkowate. W kulturze chrześcijańskiej uważano, że zwisające do dołu kwiaty rośliny są karą z powodu braku pokory podczas ukrzyżowania Chrystusa.

Różnorodność gatunkowa szachownic jest bardzo duża. Rośliny różnią się miedzy sobą wysokością, ulistnieniem, kształtem i barwą kwiatów. W Polsce na podmokłych łąkach dziko występuje szachownica kostkowana (F. meleagris), która objęta jest ścisłą ochroną (fot.1). Cebule tego gatunku występują również w sprzedaży.

Szachownica kostkowana jest niewysoką rośliną (ok. 20 cm wysokości), a jej ozdobą są duże (3-4 cm) dzwonkowate kwiaty barwy fioletowo-brązowej lub białej. Na płatkach widoczny jest wzór kostki, stąd nazwa botaniczna rośliny.

Do najpopularniejszych gatunków uprawianych, jako rośliny ozdobne należy m.in. szachownica cesarska (F. imperialis) (fot. 2). Jest jedną z najwyższych gatunków, bo dorasta nawet do 1,5 m wysokości. Kwiaty (do 8 sztuk) barwy czerwonej ('Rubra Maxima'), pomarańczowej ('Aurora') lub żółtej ('Lutea') zebrane w okółku pojawiają się na szczycie łodygi, a nad nimi wyrasta pióropusz liści. Cała roślina wydziela specyficzny zapach i często jest typowana, jako odstraszacz gryzoni (nornice, krety).

Do wysokich gatunków (1 m wysokości) należy szachownica perska (F. persica) (fot.3). Kwiaty są bardzo dekoracyjne, barwy bordowo-brązowej lub białej zebrane są po 25 wzdłuż pędu. Liście szachownicy są woskowate w odcieniu szaro-zielonym.

Wartą uwagi jest szachownica Michajłowskiego (F. michaloivsky), która jest niską rośliną (do 20 cm wysokości) (fot.4). Jej kwiaty są dzwonkowate i dwukolorowe. Płatki okwiatu są bordowo-brązowe z żółtymi brzegami. Do mniej znanych gatunków ozdobnych należą również: szachownica pontyjska (F. pontica) o kwiatach żółto-zielonych, sz. bucharska (F. bucharica) z białymi kwiatami i sz. ostropłatkowa (F. acmopetala) o kwiatach oliwkowo-zielonych z bordowymi płatkami (fot.5).

Cebule szachownic powinny być wysadzone do końca sierpnia. Termin pozwoli na szybkie ich zakorzenienie się przed nadejściem przymrozków. Szachownice najlepiej rosną na stanowisku słonecznym, w średnio wilgotnej i zasobnej glebie. Podczas intensywnego wzrostu wymagają więcej wody, natomiast w okresie spoczynku (zeschnięte liście) podlewanie powinno być ograniczone.

Dołek do wysadzenia cebuli powinien być dostosowany do jej wielkości, czyli 2-krotnie większy. Cebule szachownic wysokich (cesarska, perska) sadzimy na głębokości 20 cm, natomiast niskich (kostkowana, Michajłowskiego, pontyjska) na głębokości do 10 cm. W pierwszy roku uprawy wysadzone cebule warto przykryć ściółką z liści dębowych lub stroiszem.