Można odnieść wrażenie, że produkcja materiału siewnego jest sprawą skomplikowaną i kosztowną. Mogę zapewnić chętnych podjęcia się tej produkcji, że przy przestrzeganiu przepisów o nasiennictwie produkcja materiału rozmnożeniowego nie stwarza większych problemów, co wiem z wieloletnich kontaktów z kolegami zajmującymi się tą dziedziną produkcji rolnej. Przy produkcji nasiennej należy dbać o prowadzenie na bieżąco wymaganej dokumentacji. Koszty produkcji nasiennej są wysokie, zwykle ponad dwa razy większe niż zboża konsumpcyjnego. Stąd wynika konieczność dofinansowania zakupu materiału siewnego. Produkcja materiału rozmnożeniowego (tak zwanych kwalifikatów zbóż i roślin strączkowych) dla dużych gospodarstw rolnych, dobrze wyposażonych w magazyny, suszarnie, maszyny do czyszczenia nasion i ich zaprawiania nie nastręcza większych problemów. Wymaga jednak specjalistycznej wiedzy i zwiększonych nakładów, przede wszystkim pracy ludzkiej, w porównaniu do produkcji towarowej tych roślin.

Proces wieloetapowy

Nasiennictwo w szerszym tego słowa znaczeniu jest głównym środkiem postępu biologicznego, który wespół z postępem technicznym i organizacyjnym wywiera znaczący wpływ na rozwój produkcji roślinnej i całego rolnictwa. Jest to proces wielobranżowy, wieloetapowy i wieloletni, w którym biorą udział różne placówki naukowo-badawcze i administracyjne. Cały proces obejmuje następujące cztery etapy:

  1. Tworzenie nowych odmian przez placówki naukowe i hodowlane.
  2. Rejestracja nowych odmian i badanie wartości gospodarczej odmian wpisanych do rejestru w porejestrowych doświadczeniach odmianowych COBORU.
  3. Reprodukcja i obrót materiałem siewnym – producenci i dystrybutorzy materiału siewnego.
  4. Praktyczne wykorzystanie postępu biologicznego przez rolników – uprawa nowych odmian.

Nadzór nad reprodukcją i obrotem materiałem siewnym sprawuje z urzędu Państwowa Inspekcja Ochrony Roślin i Nasiennictwa w oparciu o Ustawę z dnia 26 czerwca 2003 r. o nasiennictwie (DzU z dnia 6 sierpnia 2003 r., nr 137, poz. 1299 z  póź. zmianami). 

Stopnie kwalifikacji

Ustawa z dnia 26 czerwca 2003 r. wprowadziła szereg zmian w przepisach o nasiennictwie i znacznie je rozszerzyła. Jedna z głównych zmian dotyczy nazewnictwa stopni kwalifikacji. Do końca kwietnia 2004 r. materiał rozmnożeniowy roślin uprawnych w zależności od stopnia rozmnożenia dzielony był na następujące kategorie: materiał mateczny, superelita, elita, oryginał, pierwszy odsiew i odsiew kwalifikowany, a u ziemniaków zamiast pierwszego odsiewu i odsiewu kwalifikowanego była klasa A i klasa B. Do siewu na pola produkcyjne przeznaczany był najczęściej pierwszy odsiew lub odsiew kwalifikowany, a u ziemniaków klasa A i B. W nowej ustawie o nasiennictwie, która obowiązuje od 1 maja 2004 r., wprowadzono nowe kategorie:

Materiał hodowcy oznacza materiał siewny wytworzony przez hodowcę odmiany w sposób zapewniający zachowanie właściwych cech tej odmiany. Przeznaczony jest on do wytworzenia materiału siewnego kategorii elitarny w urzędowej ocenie materiału siewnego lub kategorii standard.

Materiał siewny kategorii elitarny oznacza:

  • materiał bazowy wytworzony przez hodowcę i przeznaczony do produkcji materiału siewnego kategorii kwalifikowany,
  • materiał siewny przedbazowy stanowiący rozmnożenie poprzedzające materiał siewny i na wniosek hodowcy przeznaczony do produkcji materiału siewnego bazowego lub kategorii kwalifikowany

Materiał siewny kategorii kwalifikowany oznacza materiał siewny wyprodukowany bezpośrednio z materiału bazowego i przeznaczony do produkcji materiału kategorii kwalifikowany kolejnych rozmnożeń lub do produkcji innej niż produkcja materiału siewnego.

Zasady wytwarzania

Wytwarzanie materiału siewnego rozpoczyna się od materiału wytworzonego przez hodowcę danego gatunku lub odmiany i stanowi jedno lub kilka jego rozmnożeń. Zgodnie z ustawą o nasiennictwie materiał siewny mogą reprodukować przedsiębiorcy wpisani do rejestru przedsiębiorstw dokonujących obrotu materiałem siewnym, który prowadzi wojewódzki inspektor właściwy ze względu na miejsce zamieszkania albo siedzibę przedsiębiorcy. Ponadto obrót materiałem siewnym mogą prowadzić rolnicy, którzy wytworzą go we własnym gospodarstwie i zostali wpisani do rejestru rolników prowadzonego przez wojewódzkiego inspektora. Przy wytwarzaniu materiału siewnego należy zapewnić:

  1. utrzymanie tożsamości i czystości odmianowej,
  2. ochronę przed chorobami i szkodnikami przenoszonymi przez materiał siewny,
  3. uzyskanie materiału siewnego o jakości odpowiedniej dla poszczególnych gatunków.

Przy wytwarzaniu materiału siewnego kategorii kwalifikowany powierzchnia plantacji roślin rolniczych nie może być mniejsza niż 2 ha w wypadku zbóż, 1 ha – w wypadku ziemniaków i 0,5 ha przy pozostałych gatunkach. Plantacje powinny być odpowiednio oznakowane.

Materiał siewny podlega urzędowej kontroli polegającej na sprawdzeniu, czy uprawy nasienne odpowiadają wymaganiom obowiązującym przy wytwarzaniu materiału siewnego lub czy materiał siewny odpowiada określonym wymaganiom jakościowym. W ocenie wyróżnia się:

  • ocenę polową, którą mogą wykonywać urzędowi kwalifikatorzy (odpowiednio upoważnieni pracownicy WIORiN) lub kwalifikatorzy, którzy uzyskali akredytację wojewódzkiego inspektora;
  • ocenę laboratoryjną – prowadzoną przez Laboratoria Oceny Nasion i Pracownie Oceny Nasion WIORiN lub laboratoria akredytowane z upoważnienia wojewódzkiego inspektora. Próby nasion do badań laboratoryjnych pobierają próbobiorcy urzędowi lub akredytowani;
  • ocenę tożsamości odmianowej prowadzi COBORU na poletkach doświadczalnych;
  • ocenę cech zewnętrznych polegającą na sprawdzeniu materiału siewnego w zakresie określonych wymagań – dotyczy to sadzeniaków (próbobiorcy urzędowi).

Wniosek o dokonanie oceny polowej materiału siewnego składa się do wojewódzkiego inspektora właściwego ze względu na położenie plantacji. Wniosek ten składa:

  • hodowca lub upoważniona przez niego osoba, która będzie prowadzić obrót materiałem siewnym objętym wnioskiem;
  • hodowca – jeżeli wniosek dotyczy oceny plantacji nasiennej obsianej lub obsadzonej materiałem hodowcy własnych odmian.

Do wniosku o dokonanie oceny polowej materiału siewnego dołącza się:

  • oświadczenie hodowcy, że materiał siewny został wyprodukowany zgodnie z metodyką hodowli;
  • opis składników mieszańca – w wypa- dku zgłoszenia do oceny polowej odmiany mieszańcowej;
  • oryginał lub uwierzytelnioną kopię protokołu pobrania próby do oceny tożsamości;
  • oryginał lub uwierzytelnioną kopię dokumentu zawierającą zwłaszcza numer partii i stopień kwalifikacji – w wypadku zgłoszenia do oceny polowej plantacji obsianych lub osadzonych materiałem siewnym kategorii elitarny albo kategorii kwalifikowany;
  • oryginał lub uwierzytelnioną kopię protokołu upoważnienia hodowcy do reprodukcji danej partii – w wypadku, gdy wnioskodawca nie jest hodowcą odmiany;
  • oryginał lub uwierzytelnioną kopię świadectwa laboratoryjnej oceny zdrowotności i świadectwa jakości (oceny cech zewnętrznych) wydane przez wojewódzkiego inspektora.

Ocena polowa plantacji nasiennej składa się z kilku ocen stanu plantacji w zależności od kategorii ocenianego materiału siewnego:

  • izolacji przestrzennej i przedplonu,
  • tożsamości i czystości odmianowej,
  • występowania na plantacji organizmów kwarantannowych,
  • etykiet materiału siewnego użytego do siewu,
  • oceny stanu agrotechniki i ogólnego stanu plantacji,
  • stanu porażenia plantacji przez organizmy niekwarantannowe,
  • stanu zachwaszczenia.

Plantacje zakwalifikowane polowo uzyskują świadectwo kwalifikacji polowej i zebrane nasiona poddawane są następnie urzędowej ocenie w laboratoriach urzędowych lub akredytowanych na wartość siewną. Pobieranie próbek do badań laboratoryjnych i ocenę laboratoryjną, tak zwaną wartość siewną, przeprowadza się zgodnie z metodyką opracowaną przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Oceny Nasion (ISTA) i Europejską Śródziemnomorską Organizację Ochrony Roślin (EPPO). Na wartość siewną składają się: zdolność kiełkowania, czystość, zawartość nasion innych roślin, wilgotność. W jej skład nie wchodzi masa 1000 nasion (niezbędny wyróżnik, potrzebny do ustalenia ilości wysiewu ziarna w kg/ha), którą można oznaczyć na zlecenie. Materiał siewny zbóż i nasion roślin strączkowych odpowiadający normom uzyskuje świadectwo oceny laboratoryjnej i na tej podstawie może być dopuszczony do obrotu.

proby oczkowe sadzeniakow ziemniaka.jpg

Autor: W. Kościelniak

Opis: Próby oczkowe sadzeniaków w WIORiN.

Ustawa z dnia 26 czerwca 2003 r. o nasiennictwie wprowadziła konieczność badania tożsamości odmianowej. Badania polegają na tym, że z materiału rozmnożeniowego zbóż pobiera się 2 kg próbki ziarna i następnie jest ono wysiewane na poletkach w COBORU. Obowiązkowemu badaniu podlega 100 proc. partii materiału kategorii elitarny i kwalifikowany przeznaczonego do reprodukcji nasiennej i 10 proc. partii materiału kategorii standard w obrocie oraz materiał kwalifikowany.

Sadzeniaki zakwalifikowane polowo po wykopaniu poddawane są laboratoryjnej ocenie zdrowotności. Obejmuje ona:

  • próbę oczkową, w której dokonuje się bonitacji roślin uzyskanych z oczek na obecność wirusów,
  • immunologiczny test ELISA na porażenie przez wirusy roślin wyhodowanych z oczek.

Partie sadzeniaków, które pozytywnie przeszły badania laboratoryjne, przed sprzedażą poddawane są ocenie cech zewnętrznych i jeżeli spełniają określone kryteria, zostają dopuszczone do obrotu po wcześniejszym oznakowaniu opakowań paszportami wydawanymi przez WIORiN.

Obrót materiałem siewnym

Obrót materiałem siewnym mogą prowadzić przedsiębiorcy wpisani do rejestru przedsiębiorstw, dokonującym obrotu materiałem siewnym irolnicy wpisani do rejestru rolników. Materiał siewny znajdujący się w obrocie powinien być zaprawiony, odpowiednio opakowany i zaopatrzony w urzędowe etykiety lub paszporty oraz zaplombowany w urzędowe plomby wydawane przez wojewódzkiego inspektora.

Wytwarzanie, przechowywanie i obrót materiałem siewnym kontrolowany jest przez wojewódzkiego inspektora. Jeżeli w wyniku kontroli materiału siewnego stwierdzono, że jedna partia lub kilka partii nie odpowiada wymaganiom jakościowym obowiązującym przy wytwarzaniu, ocenie lub obrocie tym materiałem, wojewódzki inspektor w drodze decyzji może:

  • zabronić prowadzenia obrotu partią materiału siewnego niespełniającego wymagań,
  • nakazać poddanie partii materiału siewnego niespełniającej wymaganiom zabiegom uniemożliwiającym użycie go do siewu.

Dla podmiotów łamiących przepisy o nasiennictwie stosowane są sankcje karne. Kto prowadzi obrót materiałem siewnym niezgodny z warunkami ustawy, podlega opłacie sanacyjnej stanowiącej 300 proc. kwoty należnej ze sprzedaży lub dostawy materiału siewnego.

Produkcja sadzeniaków

Produkcja sadzeniaków jest bez wątpienia najbardziej pracochłonną, a zrazem najtrudniejszą gałęzią nasiennictwa. Wynika to z faktu, że rośliny ziemniakówporażane są przez liczne choroby i szkodniki, w tym kwarantannowe, a sadzeniaki muszą być od nich wolne.

Głównymi agrofagami ziemniaków są:

  • choroby wirusowe: wirus Y (PVY), wirus liściozwoju (PLRV), wirus M (PVM) i wirus S (PVS). Choroby te przenoszone są przez trzy gatunki mszyc: mszycę brzoskwiniową, szakłakowo-ziemniaczaną i kruszynowo-ziemniaczaną. Zakażenie wirusami następuje w okresie wegetacji przez wymienione mszyce oraz w trakcie wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych,
  • bakterioza pierścieniowa ziemniaka (Clavibacter michiganensis subsp. Sepedonicus),
  • rak ziemniaka (Syntrychium endobioticum),
  • mątwiki: ziemniaczany (Globodera roztochiniesis) i agresywny (Globodera pallida.)


Autor pracuje w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Opolu

Źrodło: "Farmer" 15/2007