Hodowca, który opracował nową odmianę roślin, może objąć ją ochroną wyłącznego prawa, a to rodzi dla rolnika pewne obowiązki (wynikają one z Ust. z dnia 26 czerwca 2003 r., o ochronie prawnej odmian roślin), kiedy będzie chciał wysiać tę odmianę w swoim gospodarstwie.

Wytworzona przez hodowcę odmiana jest bowiem chroniona wyłącznym prawem. W konsekwencji tylko on ma prawo wytwarzać, rozmnażać, przygotowywać do rozmnożenia, oferować do sprzedaży, sprzedawać lub zbywać w inny sposób, eksportować, importować i przechowywać materiał siewny swojej odmiany chronionej. Dlatego aby rozmnażać, oferować i sprzedawać nasiona takiej odmiany jako materiał siewny, konieczne jest podpisanie umowy licencyjnej z hodowcą, zobowiązującą do uiszczania hodowcy określonej opłaty licencyjnej. Jej brak wiąże się z powstaniem odpowiedzialności zarówno cywilnej, jak i karnej. Innymi słowy samozaopatrzenie w materiał siewny odmiany chronionej wyłącznym prawem bez płacenia jest przestępstwem, podobnym jak kopiowanie filmów czy muzyki.

Trzeba jednak wiedzieć, że rolnik może wysiewać odmianę chronioną tylko jako materiał kwalifikowany (w którego cenę wpleciona jest opłata licencyjna) lub w ramach przywileju tzw. odstępstwa rolnego. Co to takiego? Odstępstwo rolne pozwala dla niektórych gatunków na siew materiału w własnego zbioru odmiany chronionej bez pisemnej zgody hodowcy, ale trzeba uiścić za to opłatę. Wynosi ona 50 proc. opłaty licencyjnej, obowiązującej dla danej odmiany w roku siewu, za każdy wysiany kilogram nasion. Opłaty rolnik powinien dokonać w terminie 30 dni od daty siewu, bez oczekiwania na wezwanie ze strony hodowcy czy Agencji Nasiennej, która skupia hodowców.

Dla przykładu opłata licencyjna w 2014 r. dla jęczmienia jarego wahała się od 0,14 do 0,18 zł/kg, a więc wysokość opłaty za odstępstwo rolne to połowa tej kwoty. W wypadku pszenicy jarej stawka opłaty licencyjnej wynosiła w zależnosci od odmiany 0,14-0,2 zł/kg (odstępstwo rolne 0,07-0,1 zł/kg), owsa - 0,15-0,20 zł/kg, pszenżyta jarego - 0,18 zł/kg, bobiku - 0,16-0,18 zł/kg, grochu siewnego - 0,15-0,2 zł/kg, łubinu wąskolistnego - 0,17 zł/kg, a łubinu żółtego - 0,2 zł/kg.

W tym roku, jak informuje Agencja, przygotowywane są stawki opłat licencyjnych. Dlatego jeśli ktoś chce sparwdzić ile wynosi ona dla konkretnej odmiany wysianej w gospodartwie, powinien w tej sparwie skontaktować się z hodowcą, który poinformuje o najnowszych stawkach. 

Trzeba jednak wiedzieć, że tzw. mali rolnicy, którzy posiadają gospodarstwa poniżej 10 ha (w przypadku sadzenia odmian ziemniaków) lub poniżej 25 ha w wypadku innych roślin rolniczych, nie podlegają temu obowiązkowi. Odstępstwo rolne nie obowiązuje gatunków spoza listy dopuszczonych gatunków roślin uprawnych, odmian syntetycznych i mieszańcowych (F1).

Kto może upomnieć się o pieniądze? Sam hodowca lub Agencja Nasienna w Lesznie, będąca organizacją hodowców. Mogą oni zwrócić się do rolnika z zapytaniem, czy i w jakim zakresie korzystał on z odstępstwa rolnego. Agencja regularnie wysyła do różnych grup rolników wnioski o udzielenie informacji, wraz z formularzem AGNAS. Co się dzieje w sytuacji kiedy rolnik na nie odpowiada? Agencja Nasienna takich posiadaczy gruntów rolnych, którzy konsekwentnie nie reagują na wnioski (a później ponaglenia i upomnienia) wzywa do udzielenia informacji w drodze sądowej.

Naruszeniem wyłącznego prawa jest oferowanie lub sprzedaż do siewu materiału odmian chronionych bez licencji.

Aktualna lista gatunków, których materiał z własnego zbioru rolnik może użyć do siewu we własnym gospodarstwie:


Dla odmian chronionych wyłącznie na poziomie krajowym, zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy o ochronie prawnej odmian roślin: bobik, groch siewny, jęczmień, kukurydza, len zwyczajny (oleisty), lucerna siewna, łubin wąskolistny, łubin żółty, owies, pszenica twarda, pszenica zwyczajna, pszenżyto, rzepak, rzepik, wyka siewna, żyto, ziemniak.

Dla odmian chronionych na poziomie wspólnotowym, zgodnie z art. 14 ust. 2 Rozporządzenia Rady (WE) Nr 2100/94 z dnia 27 lipca 1994 r. w sprawie wspólnotowego systemu ochrony odmian roślin:
- rośliny pastewne: bobik, ciecierzyca pospolita, groch zwyczajny, koniczyna aleksandryjska, koniczyna perska, lucerna siewna, łubin żółty, wyka siewna.
- zboża: jęczmień, owies, pszenica orkisz, pszenica twarda, pszenżyto, ryż, żyto.
- ziemniaki,
- rośliny oleiste i włókniste: len oleisty (z wyłączeniem lnu włóknistego), rzepak i rzepik.