Jednym z podstawowych warunków osiągania wyższych plonów zbóż jest wprowadzenie do powszechnej uprawy plennych odmian o wysokich wartościach użytkowych. Nawet jednak najlepsza odmiana nie wykaże się wysokim plonem ziarna, jeżeli do siewu użyje się słabego materiału siewnego o niskich parametrach jakościowych. O jakości nasion decydują przede wszystkim cechy odmianowe, stopień kwalifikacji, czystość, zdrowotność, zdolność kiełkowania, wilgotność i dorodność.

Pod pojęciem wartościowego materiału siewnego należy rozumieć zarówno dobrą jakość samych nasion, jak także dobór odmiany do określonych warunków klimatycznych i agrotechnicznych. Każdy rolnik powinien dążyć do tego, aby materiał siewny odznaczał się możliwie najlepszymi cechami i właściwościami zapewniającymi uzyskanie wysokich plonów o dobrej jakości.

Do siewu powinno się używać ziarna kwalifikowanego, podlegającego ocenie nasion dokonanej w Stacji Oceny Nasion. Wtedy mamy pewność, że nasiona są jednolite pod względem pochodzenia. Czystość nasion (brak obcych nasion), zdrowotność, siła i energia kiełkowania są zgodne z obowiązującą normą. Kwalifikowany materiał siewny może być reprodukowany w danym gospodarstwie przez 3–5 lat, ale w warunkach nieprzestrzegania zasad agrotechniki już po roku może dojść do znacznego obniżenia jego wartości siewnej.

Poprzez wymianę ziarna dokonuje się przeniesienia do praktyki rolniczej nowych odmian i postępu biologicznego. Tymczasem w ostatnich latach produkcja kwalifikowanych nasion większości gatunków zbóż wystarcza na 3–4-letni cykl wymiany, natomiast żyta na cykl wymiany dwukrotnie dłuższy. Postęp biologiczny jest wykorzystany w Polsce w niewielkim stopniu. Świadczy o tym częstotliwość wymiany materiału siewnego zasadniczo odbiegająca od zalecanych 3–4 lat. W wielu gospodarstwach okres wymiany materiału siewnego przekracza kilkanaście lat. Skutkiem tego jest fatalna jakość materiału siewnego stosowanego aktualnie.

Materiał siewny rzadko wymieniany, z własnej reprodukcji (niekwalifikowany) jest często złej jakości. Podczas reprodukcji odmiana stopniowo podlega degeneracji, co powoduje obniżenie jej wartości genetycznej. Charakteryzuje się gorszą czystością, dużą zawartością innych nasion i słabą zdolnością kiełkowania. W czasie reprodukcji odmiana stopniowo podlega degeneracji, co powoduje obniżenie jej wartości genetycznej. Wyradzanie materiału siewnego zależy w dużym stopniu od warunków jego reprodukcji.

Zdolność kiełkowania

Wyjątkowe znaczenie dla prowadzenia produkcji nasiennej ma zdolność i energia kiełkowania. Zdolność kiełkowania nasion jest to liczba wyrażająca procent ziaren, które są zdolne wytworzyć zdrowe kiełki w określonym czasie. Te nasiona, które kiełkują szybciej, mają większą wartość siewną. Liczba wyrażająca procent szybko kiełkujących ziarn jest energią kiełkowania. Zdolność kiełkowania może być uzależniona od czynników genetycznych, warunków środowiskowych oddziałujących na rośliny w czasie zawiązywania, dojrzewania, zbioru materiału siewnego i warunków przechowywania.

Wpływ jakości nasion na plon przejawia się tym, że rośliny wyrosłe z ziarna o wysokiej energii i zdolności kiełkowania odznaczają się równomiernym wzrostem i rozwojem, co w znacznym stopniu ogranicza konkurencję chwastów i prowadzi do lepszego wykorzystania powierzchni.

Czystość i zdrowotność

W skali kraju duże znaczenie mają stwierdzone w praktyce uszkodzenia mechaniczne zbóż, które następują podczas zbioru, suszenia, czyszczenia i transportu nasion. Wrażliwość ziarniaków na mechaniczne uszkodzenia jest cechą odmianową, zależy także od wilgotności i temperatury powietrza oraz nasion. Materiał z ubytkami okrywy, pęknięciami podłużnymi lub uszkodzonymi zarodkami ma zdecydowanie mniejszą wartość siewną. Powstające makro- i mikrouszkodzenia nasion stanowią siedlisko rozwijających się chorób grzybowych i bakteryjnych podczas przechowywania i po wysiewie do gleby. Mają one wyraźny wpływ na plonowanie roślin. Wyjątkowo duże niebezpieczeństwo stwarzają występujące w materiale siewnym choroby wywołane przez grzyby z rodzaju Fusarium, Ustilago i inne. Mikroorganizmy chorobotwórcze zasiedlające ziarno zbóż wpływają na obniżenie zdolności kiełkowania i wschodów polowych. W porażonym ziarnie obserwuje się dużą liczbę kiełków nienormalnych. Wschody polowe ulegają obniżeniu, a uwzględniając wypadanie siewek na skutek infekcji, obsada roślin na plantacji zmniejsza się znacznie poniżej optimum przewidywanego dla danego gatunku i odmiany.

O wartości siewnej partii nasion stanowi także ilość i skład botaniczny chwastów oraz nasion uprawnych gatunków obcych. Szkodliwość występowania roślin obcych na plantacjach nasiennych wyraża się stopniem pokrewieństwa i podobieństwa ich cyklu rozwojowego. Chwasty na skutek długotrwałej selekcji naturalnej dostosowały swój cykl rozwojowy do panujących warunków agrotechnicznych, a w związku z większą odpornością na niekorzystne warunki środowiska są bardziej ekspansywne do roślin uprawnych. Spośród nasion chwastów do zanieczyszczeń bardziej szkodliwych należą nasiona blekotu pospolitego, cebulki czosnków dzikich, kąkolu polnego, owsa głuchego, pszeńca różowego, a także rzodkwi świrzepy i życicy rocznej.   

Wilgotność

Wilgotność ziarna zbóż zależy od stopnia jego dojrzałości, warunków klimatycznych rejonu zbioru oraz sposobu przechowywania.

Dobrze dosuszone ziarno zawiera 9–13 proc. wody. Górna granica wilgotności dla materiału siewnego nie powinna przekraczać 15 proc.

Nasiona wilgotne, zawierające wysoki procent wody, przechowują się gorzej, opanowywane są przez szkodliwe drobnoustroje, szybko tracą właściwy zapach i mają mniejszą zdolność kiełkowania. Nasiona suche zachowują znacznie dłużej zdolność kiełkowania, a przebieg procesów przemiany materii, np. oddychania, jest słabszy i nie powoduje większych strat substancji zapasowych.

Dorodność

Dorodność nasion określamy na podstawie ich wielkości, ciężaru i wyrównania. Ta cecha fizyczna nasion jest jednocześnie wskaźnikiem ich wartości gospodarczej i właściwości fizjologicznych. Dorodność nasion wpływa bowiem na wzrost, rozwój i plonowanie roślin.

Stopień wykształcenia ziarna, czyli dorodność, zależy od warunków wzrostu, zdrowotności roślin i od odmiany. Wielkość nasion jest jednym z najważniejszych wskaźników potomstwa. Siewki pochodzące z dużych nasion efektywniej reagują na nawożenie azotem i są bardziej tolerancyjne na jego niedobór. U wielu badanych gatunków duże nasiona korzystnie wpływają na wczesność wschodów. Jest to szczególnie ważny czynnik na stanowiskach o dużym zagęszczeniu roślin, gdzie wcześnie wschodzące siewki mogą wcześnie zawładnąć nieproporcjonalnymi ilościami dostępnych zasobów pokarmowych. Jakość materiału siewnego zależy od rozmiarów ziarniaków. Ziarno dorodne ma na ogół większą zdolność i krótszy czas kiełkowania. Wschody są szybkie, równomierne, a polowa zdolność wschodów jest większa niż ziarna o mniejszych rozmiarach. Siewki pochodzące z ziarna dorodniejszego rosną szybciej, zwłaszcza w początkowych fazach.

Badania przeprowadzone przez Zakład Uprawy Roślin Zbożowych, IUNG-PIB w Puławach wskazują, że dorodność ziarna siewnego ma znaczenie dla jego wartości siewnej. Do badań użyto materiału kwalifikowanego, z którego na sitach wydzielono trzy frakcje: nasiona duże (> 2,5 mm), nasiona średnie – (2,5–2,2 mm) i nasiona drobne (2,2–1,8 mm). Ziarno duże posiada większą zdolność kiełkowania i większy wigor siewek w porównaniu do ziarna drobnego.

Wykształcenie ziarna wpływa na dynamikę wschodów. Ziarno duże i kwalifikowane daje szybsze i pełniejsze wschody. Wpływ wielkości ziarna na wschody ujawnia się zwłaszcza w niekorzystnych warunkach siedliskowych, tj. w niskiej temperaturze i na glebie o cięższym składzie mechanicznym.

Plonowanie zbóż w zależności od wielkości nasion

Autor: A.Sułek

Opis: Plonowanie zbóż w zależności od wielkości nasion

Wysiew dobrze wykształconego ziarna wpływa korzystnie na plonowanie zbóż. Największy plon uzyskuje się z nasion kwalifikowanych i dużych, mniejszy z nasion średnich, a najmniejszy z nasion drobnych. Materiał siewny kwalifikowany zbóż jest zróżnicowany pod względem wielkości ziarniaków, najwięcej występuje w nim jednak ziarniaków dużych, a najmniej drobnych. Plon ziarna uzyskany z materiału kwalifikowanego jest porównywalny z uzyskanym plonem z nasion grubych.

Przyczyną uzyskania niskiego plonu ziarna z nasion drobnych jest słabsza obsada roślin i kłosów na jednostce powierzchni i niższy plon ziarna z rośliny.

Udział pędów w łanie

Autor: A.Sułek

Opis: Udział pędów w łanie o różnej wysokości i stopniu rozkrzewienia w zależności od wielkości nasion (pszenica jara)

Wielkość nasion użytych do siewu ma duży wpływ na budowę łanu zbóż. Podstawowymi cechami budowy łanu są: udział pędów różnych klas wysokości oraz udział roślin o różnym stopniu rozkrzewienia produkcyjnego. Wielkość użytych do siewu ziarniaków wpływa na wysokość łanu zbóż. Najwięcej pędów wysokich występuje w łanie, gdy do siewu używa się nasion dużych. Pędy wysokie w takim łanie stanowią ok. 60 proc. Przy wysiewie nasion drobnych najwięcej występuje pędów niskich, wysokie natomiast stanowią znikomy procent. Plenność kłosów jest powiązana z długością pędów. Najwyższą liczbą i masą ziarna z kłosa charakteryzują się najwyższe pędy w łanie, a najmniejszą – pędy z najniższych pięter. Wzrost w łanie roślin niskich i zmniejszenie udziału pędów wysokich przy wysiewie nasion drobnych będą prowadziły do zmniejszenia produkcyjności łanu i należy je uznać za bardzo niekorzystne.

Dorodność nasion ma również wpływ na rozkrzewienie się roślin. Większy udział roślin rozkrzewionych 3-pędowych występuje przy wysiewie nasion dużych. Przy siewie nasion drobnych wzrasta w łanie udział roślin jednopędowych.

Wynika z tego, że do siewu zawsze powinno używać się materiału siewnego kwalifikowanego. Materiał siewny własny powinien charakteryzować się małym zróżnicowaniem jego wielkości, ponadto powinien mieć najwyższą masę 1000 ziarn.

Autorka pracuje w Instytucie Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa-PIB w Puławach

Źródło: "Farmer" 15/2007