Rolnicy chcą uzyskać wysokie plony zbóż i o takiej jakości, która umożliwi łatwą sprzedaż nadwyżek ziarna wyprodukowanego w gospodarstwie. Już od początku, niestety, pojawiają się zagrożenia, które utrudniać mogą uzyskanie znacznej, a tym samym opłacalnej ilości ziarna z hektara. Jednym z ważnych zagrożeń są grzyby lub inne patogeny powodujące choroby już na początku wegetacji lub rozwijające się w utajony sposób, a powodujące widoczne szkody i straty w późniejszym okresie wegetacji. Znajomość tych sprawców chorób może ułatwić przygotowania do ich zwalczania np. poprzez wykonanie zaprawiania materiału siewnego lub wykonanie opryskiwania plantacji już w czasie wegetacji. Poniżej przedstawiono najważniejsze choroby, których sprawców trzeba zwalczać, wykonując zaprawianie materiału siewnego. Nie ma bowiem innego sposobu chemicznej walki z nimi.

niec cuchnaca 2.jpg

Autor: M.Korbas

Opis: Śnieć cuchnąca

ŚNIEĆ CUCHNĄCA PSZENICY (Tilletia caries)
ŚNIEĆ GŁADKA (Tilletia foetida)

Groźne choroby dla pszenicy, zwłaszcza ozimej, ale obecne również w jarej. Podczas wegetacji chore rośliny są sinozielone, niskie, silnie rozkrzewione. Po wykłoszeniu, podczas tworzenia się ziarna, w miejscu ziarniaków powstają sorusy wypełnione początkowo mazistą masą grzybni i zarodników. Przechodząc przez porażony łan, wyczuwa się zapach zepsutych ryb (grzyb wytwarza alkaloid – ryboflawinę o charakterystycznym zapachu). W chorych kłosach porażone zostają wszystkie ziarniaki. Przed zbiorem są one lekkie i wypełnione brunatną, sypką masą głównie zarodników i grzybni, sprawcy choroby.

Porażone ziarniaki nazywa się sorusami lub balonikami – ponieważ są prawie kuliste i lekkie (mają małą masę). Źródłem tych chorób są teliospory przenoszone na powierzchni ziarna, przede wszystkim w bruzdce lub bródce ziarniaka. Sprawców chorób można tylko zwalczać, wykonując zaprawianie materiału siewnego.

ŚNIEĆ KARŁOWA (Tilletia controversa)
W ostatnich latach dość często występująca choroba. Groźna, bo może silnie redukować plon i jest trudna do zwalczania. Jej objawy  są prawie identyczne jak przy śnieci cuchnącej, ale rośliny porażone przez sprawcę  śnieci karłowej bywają jeszcze niższe. Wysokość ich jest zmniejszona co najmniej o 50 proc. w porównaniu do roślin zdrowych. Rośliny w czasie wegetacji bardzo silnie się krzewią. Okrywa porażonych ziarniaków jest krucha i w czasie kombajnowania pęka, a zawartość osypuje się na glebę. Źródłem choroby są znajdujące się na powierzchni gleby zarodniki, które do kiełkowania potrzebują światła.

Zaprawianie materiału siewnego w dużym stopniu zabezpiecza rośliny przed porażeniem przez T. controversa, ale także trzeba tę metodę uzupełnić innymi elementami ochrony – hodowla odmian odpornych, uprawa odmian mniej podatnych, bo samo zaprawianie niekiedy nie jest wystarczające.

Glownia pylaca pszenicy.jpg

Autor: M.Korbas

Opis: Głownia pyląca pszenicy

GŁOWNIE PYLĄCE (Ustilago tritici, U. nuda)

W pszenicy głownia występuje dość rzadko, w jęczmieniu natomiast jest często obserwowaną chorobą. Jej obecność stwierdza się po wykłoszeniu roślin. Z pochew liściowych porażonych roślin wydostają się ciemnobrunatne kłosy. Wszystkie kłoski na tych kłosach są całkowicie zniszczone i przekształcone w skupiska ciemnobrunatnego pyłu teliospor, który pod wpływem ocierania się i wiatru roznosi się po polu. Pozostają tylko osadki kłosowe z niewielką ilością brunatnych struktur grzybni i teliospor. Rolnicy potocznie nazywają tę chorobę „murzynką”, ponieważ porażone kłosy mogą zabrudzić jasne spodnie na brunatną barwę. Sprawcę choroby można zwalczać, stosując zaprawy nasienne o działaniu układowym, ponieważ grzyb przenosi się przez ziarno, a umiejscowiony jest w jego zarodkowej części. Podobne objawy obecności daje głownia zwarta jęczmienia (Ustilago hordei), ale skupiska teliospor na kłosie okryte są delikatną srebrną błonką, która zostaje rozbita dopiero podczas zbioru kombajnem. Zaprawy nasienne skutecznie likwidują sprawcę tej choroby.

GŁOWNIA ŹDŹBŁOWA ŻYTA (Urocystis occulata)
Choroba obserwowana jest na życie. Objawy pojawiają się, gdy zboże znajduje się w fazie strzelania w źdźbło – 1. kolanko (BBCH 30–31). Początkowo na pochwach liściowych i na blaszkach liściowych widoczne są szarobrunatne smugi, a później na źdźbłach i plewach żyta. Pod koniec wegetacji skórka liścia pęka i ukazują się wtedy czarne, lśniące skupiska zarodników (teliospor) i grzybni. Wzrost porażonych roślin zostaje często zahamowany, mogą one też przedwcześnie zamierać. Zaprawianie ziarna żyta jest jedynym skutecznym sposobem pozbycia się sprawcy choroby na plantacji w  roku następnym.

PASIASTOŚĆ LIŚCI JĘCZMIENIA (Pyrenophora graminea)
Objawy porażenia obserwuje się na jęczmieniu już w fazie strzelania w źdźbło, a rozwijają się one jeszcze w fazie kłoszenia. Porażone rośliny rozpoznaje się po jasnobrązowych lub brunatnych długich smugach wzdłuż liści, patrząc od nasady liścia. Z czasem liście dzielą się na części i zamierają. Obserwuje się wtedy tzw. biczykowatość liści. Chore rośliny często zamierają, żółkną, mają trudności z wykłoszeniem się i nie wydają plonu. Zaprawianie ziarna jęczmienia zapobiega występowaniu choroby.

Przykłady zapraw do zbóż ozimych

Autor: M.Ptaszyński

Opis: Przykłady zapraw do zbóż ozimych

ZGORZEL SIEWEK (Fusarium spp., różne gatunki grzybów)

Sprawcy zgorzeli, zwłaszcza grzyby z rodzaju Fusarium, mogą powodować we wszystkich uprawach zbóż ozimych i jarych przedwczesne zamieranie roślin wschodzących i rosnących po wschodach. Choroba objawia się zamieraniem kiełkujących roślin, ich korzeni i powstających części roślin. Wczesne infekcje grzybów powodować może brak wschodów zbóż.

W wypadku porażenia większych siewek chorobę rozpoznaje się po pobrunatnieniu korzeni, pochew liściowych i plamach na liściach. Wzrost roślin zostaje zahamowany, często też one zamierają. Zaprawianie ziarna chroni je przed atakiem grzybów znajdujących się w glebie lub na powierzchni ziarna.

PLEŚŃ ŚNIEGOWA (Microdochium nivale)
Sprawca pleśni śniegowej powoduje znaczne straty w zasiewach ozimin w latach, gdy przez długi czas zalega pokrywa śnieżna. Jest to groźna choroba zbóż ozimych – żyta, pszenżyta, jęczmienia i pszenicy. Na młodych, często już rozkrzewionych roślinach, po ustąpieniu śniegu obserwuje się białą lub kredowobiałą grzybnię. Liście pokryte grzybnią są zgniłe i martwe. Na zamierających  roślinach w późniejszym okresie pojawiają się punkty barwy pomarańczowej (skupiska zarodników – sporodochia grzyba). W miejscu porażenia, które ma charakter placowy, brakuje roślin.
Jeżeli nie ma śniegu, porażenie wschodzących roślin następuje już jesienią i objawia się brakiem wschodów. Siewki, które przeżyją, mają zmieniony pokrój, są słabe, poskręcane spiralnie, a ich barwa jest żółta. Wymienione choroby nie powinny być obserwowane w zbożach ozimych, ale z pewnością pojawią się, gdy rolnicy zaczną wysiewać niezaprawiony materiał siewny. Należy podkreślić, że są to sprawcy chorób, których obecność jest bardzo szkodliwa w zasiewach ozimin. Jedyna metoda likwidacji ich zagrożenia to wykonanie zaprawiania materiału siewnego.

Autorzy pracują w Instytucie Ochrony Roślin w Poznaniu

Źródło: "Farmer" 15/2007