Zapewnienie roślinom właściwego stanowiska oraz zbilansowane nawożenie makro- i mikroelementowe stanowią o powodzeniu ich uprawy w przeciętnych warunkach glebowo-klimatycznych. Opryskiem nalistnym można roślinom dostarczać zarówno makro-, jak i mikroelementy, przy czym makroelementy (azot, fosfor, potas, magnez, wapń i siarka) są pobierane przez system korzeniowy roślin w dużych ilościach i dlatego są wnoszone głównie doglebowo.

W zasadzie nie stosuje się dokarmiania nalistnego roślin strączkowych makroskładnikami, a zwłaszcza N - należy założyć, że strączkowe wykorzystują N glebowy i same korzystają z N symbiotycznego, do tego jednak muszą zaistnieć właściwe warunki do nawiązania symbiozy z bakteriami brodawkowymi. Czasami, zwłaszcza na nowych stanowiskach, gdzie strączkowe nie były jeszcze (lub przez wiele ostatnich lat) uprawiane, konieczna może okazać się nie tylko dawka startowa N zastosowana przedsiewnie (np. 30 kg N/ha np. w saletrze), lecz także pogłównie, np. mocznika. Z wieloletnich doświadczeń wynika jednak, że oprysk łubinu białego 8-proc. roztworem mocznika z 5-proc. siarczanem magnezu, który chroni w dużym stopniu rośliny przed oparzeniem w czasie oprysku, i Ekolistem gwarantowały wprawdzie zwiększenie plonu nasion (o 8,6-13,5 proc.), ale uzyskana zwyżka plonu zaledwie rekompensowała koszt zastosowanych środków i samego zabiegu dokarmiania (wykr. 1). Plon nasion w obu przypadkach jeszcze nieco wzrósł po dodaniu fungicydów. Mimo znacznego zapotrzebowania bobowatych na fosfor - niektóre gatunki potrafią go wykorzystywać z głębszych warstw gleby, w ten sposób przyczyniając się do zatrzymania/zwiększenia jego zawartości w warstwie ornej dla roślin następczych po zbiorze np. łubinów.

Oprysk nalistny jest najszybszym sposobem uzupełnienia niedoborów mikroskładników. Ich brak w glebie i roślinach powoduje zaburzenia w procesach biochemicznych, które hamują wzrost i rozwój roślin, a także zwiększają ich podatność na wiele chorób grzybowych.

O potrzebie zastosowania mikroelementów decyduje głównie ich niska zasobność w glebie. Ocenia się, że w Polsce 85 proc. gleb wykazuje niską zawartość boru, 62 proc. miedzi, 49 proc. manganu, 46 proc. molibdenu i 30 proc. cynku.

Nie należy jednak zbyt pochopnie decydować się na nalistne dokarmianie strączkowych. Podstawą decyzji o dokarmianiu roślin powinny być przede wszystkim wyniki analizy gleby na zawartość mikroelementów, właściwa i wczesna identyfikacja objawów niedoborów mikroskładników, zwłaszcza występujących w niesprzyjających warunkach wzrostu i rozwoju roślin, kiedy pobieranie składników pokarmowych z gleby jest utrudnione (np. w warunkach stresowych - podczas długotrwałej suszy, przy występowaniu niskiej temperatury), niewłaściwe jest stanowisko czy w ogóle mało sprzyjające warunki glebowe dla danego gatunku. Tylko w takich przypadkach należy spodziewać się korzystnego i opłacalnego wpływu oprysku mikroelementami na prawidłowy rozwój roślin i uzyskanie zadowalającego plonu nasion.

DOBÓR I DZIAŁANIE MIKROELEMENTÓW

Mikroelementy ważne dla strączkowych (np. bor, miedź, cynk, mangan czy molibden) z powodu niewielkiego ich zapotrzebowania przez rośliny stosowane są w niewielkich dawkach - od kilku gramów do 2-3 kg/ha, i co ważne - zastosowane nalistnie są 10-, a niektóre nawet 30-krotnie lepiej przyswajalne przez rośliny niż wniesione doglebowo. Warto jednak pamiętać, że o skuteczności dokarmiania roślin strączkowych decyduje także poprawna agrotechnika ich uprawy, w tym uregulowany/wybrany dla gatunku jej odczyn i przynajmniej średnia zawartość fosforu, potasu i magnezu oraz wykonanie podstawowego nawożenie doglebowego. Tylko wtedy nalistne interwencyjne dokarmianie łanu umożliwi szybkie wniesienie brakujących składników pokarmowych i pozytywną reakcję roślin.

Mikroelementy przyczyniać się mogą do wyższego plonowania roślin w wyniku stymulacji procesu symbiozy bobowatych z bakteriami brodawkowymi, które asymilują wolny azot atmosferyczny, a ponadto decydują o efektywnym wykorzystaniu azotu, fosforu i innych makroskładników zawartych w glebie. Zaobserwowany niedobór konkretnych mikroelementów występuje najczęściej w okresie intensywnego wzrostu i rozwoju rośliny, kiedy rośnie zapotrzebowanie na poszczególne składniki. Dlatego nalistne dokarmianie roślin mikroelementami w tych okresach niweluje ich deficyt w roślinach i pozwala na wyższe plonowanie strączkowych.

Mikroelementy pełnią ważne funkcje w roślinach strączkowych:

bor uczestniczy w biologicznym procesie wiązania azotu i stymuluje tworzenie brodawek; bierze udział w metabolizmie węglowodanów oraz wpływa na rozwój organów generatywnych, w tym kiełkowania pyłku i wzrostu łagiewki

pyłkowej; jego braki pojawiają w formie zniekształceń oraz chlorozy, a czasem nekrozy górnych liści;

• miedź wpływa na zwiększenie masy brodawek korzeniowych i przyspiesza w nich syntezę aminokwasów, ponadto reguluje przemianę związków azotowych, wpływa na tworzenie się chlorofilu oraz na budowę ścian komórkowych; do objawów niedoboru zalicza się więdnięcie i zasychanie wierzchołków liści, które przybierają żółtawoszare zabarwienie, także deformacją najmłodszych liści wraz z usychaniem ich końcówek;

• mangan zwiększa natężenie fotosyntezy, przyswajanie azotu, przemianę związków azotowych i węglowodanów oraz biosyntezę białka; do najbardziej charakterystycznych objawów niedostatku tego pierwiastka należą zmiany w zabarwieniu liści - na liściach, zwłaszcza młodych, powstaje cętkowana chloroza, następuje zahamowanie wzrostu, żółknięcie liści oraz występowanie brunatnych plam między nerwami;

• molibden jest składnikiem nitrogenazy - enzymu bakteryjnego odpowiedzialnego za asymilację azotu, stąd odgrywa ważną rolę w wiązaniu wolnego azotu przez bakterie symbiotyczne; niedobór molibdenu zakłóca właściwy rozwój bakterii brodawkowych, czego objawem jest blednięcie liści, czasami ich zwijanie się; warto podkreślić, że molibden można zastosować w formie dodatku do nitraginy przy zaprawianiu nasion;

• cynk - spełnia bardzo ważną rolę w syntezie hormonów wzrostu, wpływa na przemianę białek, syntezę witamin B, C, P oraz reguluje przemiany fosforu w roślinie - niedobór ujawnia się w pierwszej kolejności na młodych i w pełni rozwiniętych liściach, które mogą być mniejsze od niedotkniętych brakiem tego pierwiastka.

Obecność mikroelementów i zalecane dawki są najczęściej podawane na opakowaniach w szerokiej gamie dostępnych na krajowym rynku nawozów m ikroelementowych.

TERMIN ZASTOSOWANIA MIKROELEMENTÓW

Najbardziej efektywne pod względem plonotwórczym jest dokarmianie nalistne strączkowych w okresach intensywnego tworzenia się biomasy oraz organów generatywnych, kiedy rośnie zapotrzebowanie na poszczególne składniki. W zasadzie zaleca się wykonanie oprysków z chwilą wystąpienia pierwszych objawów ich niedoboru. Jeśli wiemy, że zwartość określonych mikroelementów jest niska, opryski należy rozpocząć od fazy 5-6 liści u grochu czy bobiku lub wytworzenia rozety liściowej u łubinu. Następy zabieg w razie potrzeby można wykonać po 7-10 dniach od pierwszego i kolejny - tuż przed kwitnieniem. Każda kolejna decyzja o opryskaniu roślin konkretnym mikroelementem lub ich mieszaniną powinna być uzależniona do stopnia likwidacji, zahamowania lub ograniczenia objawów niedoboru mikroelementów na roślinach. Nawozy mikroelementowe można połączyć z zabiegami ochrony roślin, co pozwala na uzyskanie oszczędności czasu, paliwa i efektywności zabiegu. Warto podkreślić, że młode rośliny lepiej wchłaniają ciecz i lepiej reagują na dokarmianie nalistne niż starsze, na których z wiekiem pojawia się warstwa wosku, która może ograniczać proces wchłaniania, a w przypadku oprysku na mokre rośliny - także ułatwiać s pływanie roztworu.

WARUNKI STOSOWANIA MIKROELEMENTÓW

Opryski nawozami nalistnymi należy wykonywać przy wilgotności powietrza 60-80 proc. (min. więcej niż 40 proc.), przy pełnym turgorze liści, najlepiej wcześnie rano po obeschnięciu porannej rosy - w przeciwnym wypadku ciecz robocza może spływać po liściach, a sam zabieg będzie mniej efektywny. Niezmiernie ważna jest też temperatura powietrza podczas oprysku - unikać należy zabiegu w temperaturze powietrza powyżej 20 st. C, a najkorzystniej wykonywać go przy 15-16 st. C. Temperatura cieczy użytkowej stosowanej w oprysku nie powinna być niższa niż 12 st. C. W przeciwnym wypadku należy liczyć się trudnościami w rozpuszczaniu składników. Ciecz (mieszaninę) należy przygotować bezpośrednio przed opryskiem i jeżeli to konieczne, zaleca się stosować substancje powierzchniowo czynne, które zwiększają przyleganie kropel użytych roztworów do powierzchni liści.

EFEKTYWNOŚĆ NALISTNEGO DOKARMIANIA

Mikroelementy zastosowane w odpowiednim czasie w połączeniu z fungicydami mogą szybko poprawić stan zdrowotny roślin i ich odżywienie, co korzystnie wpływać będzie na bardziej efektywne wykorzystanie składników pokarmowych zawartych w glebie, a w efekcie na podwyższenie plonu nasion, głównie poprzez poprawienie wartości elementów plonowania (liczba strąków oraz liczba i masa nasion w strąku, a także masa 1000 sztuk). Zastosowanie mikroelementów przyczyniających się do przedłużenia aktywności fotosyntetycznej liści mogą być prostym rozwiązaniem do pełnego wykorzystania potencjału produkcyjnego gatunków i odmian. W określonych sytuacjach można się spodziewać zatem istotnych zwyżek plonu nasion strączkowych i poprawy jego jakości po nalistnym zastosowaniu mikroelementów. Z badań własnych wynika, że szybkie i w odpowiednim terminie, nawet bez wystąpienia wyraźnych objawów ich niedoborów, dostarczenie potencjalnie deficytowych składników w trakcie wegetacji skutkuje dość wyraźnym wzrostem plonów (przeciętnie o 8-15 proc.), co potwierdzają wyniki badań własnych nad zastosowaniem Tytanitu (wykr. 2) i Ekolistu (wykr. 3) w łubinach.

Warto pamiętać jednak, że zabieg dokarmiania dolistnego strączkowych nie zawsze gwarantuje zwrot kosztów poniesionych na zakup nawozów mikroelementowych i wykonania zabiegu. Może to wynikać ze złej oceny objawów i nieodpowiedniego doboru mikroskładników, zbyt późnego zastosowania zabiegu lub zwyczajnie z niewiedzy co do ich zawartości/niedostatku w glebie.

 

Artykuł ukazał się w kwietniowym wydaniu miesięcznika "Farmer"